De geschiedenis moet nu even in de koelkast

Een vrouw draagt een portret van de Oekraïense nationalist Stepan Bandera, tijdens een herdenking van zijn 105e geboortedag in de hoofdstad Kiev.Beeld anp

Onderlinge verschillen zijn er genoeg, maar hoe verdeeld is Oekraïne werkelijk? Voor steeds meer Oekraïners is een functionerende staat van levensbelang, zeggen experts. 'Maar ons wordt geen tijd gegeven.'

Mijn moeder raadde me aan een kruisje te dragen. Jullie in het westen zijn toch zo gelovig?" Sergei uit het Oost-Oekraïense Donetsk zit op het marktplein in de West-Oekraïense stad Lviv. "Ben je gek," zegt Joelia, bewoonster van Lviv. "Een kruisje is heilig. Dat hang je niet zomaar om je hals."

Het is een uitzonderlijk project in Oekraïne. Op uitnodiging van de burgemeester van Lviv ontmoeten studenten uit het hele land elkaar tijdens het project 'Van Oost naar West'. Sergei is een van de honderdvijftig jongeren uit Oost-Oekraïne die afgelopen weekend de treinreis van vierentwintig uur maakten naar het uiterste westen. De West-Oekraïense organisator Joelia Gnativ zorgt voor een uitgebreid cultureel programma. De bedoeling? Elkaar beter leren kennen. "Dat is hard nodig in deze tijden waarin het land uit elkaar valt."

Provinciaal
De studenten uit het oosten kijken hun ogen uit. "De architectuur is hier Europees en de mensen zijn open en vriendelijk", zegt Oksana uit de zuidoostelijke industriestad Zaporizja. "Wij kunnen op straat Russisch spreken, daar heeft niemand moeite mee." Op straat vallen de studenten niet op; ze zijn even modern gekleed als hun West-Oekraïense soortgenoten.

Tweederde van de Oekraïners heeft de eigen provincie nog nooit verlaten, benadrukt Gnativ. De organisatoren willen vooroordelen bestrijden en spreken over overeenkomsten, in een tijd waarin verschillen benadrukt worden: West-Oekraïne spreekt overwegend Oekraïens, het oosten Russisch; West-Oekraïners zijn merendeels Grieks-katholiek en fanatieke kerkgangers, in het oosten bezoeken minder mensen de kerk en dan voornamelijk de orthodoxe; het westen kijkt graag naar Europa, het oosten is afhankelijk van Rusland.

"We moeten nu eindelijk met elkaar praten. Dat hadden we veel eerder moeten doen", zegt de jonge locoburgemeester als hij de Oost-Oekraïense studenten met warme woorden welkom heet. "Maar Oekraïne is zo groot. Er is geen directe vlucht tussen Lviv en Donetsk en in dit deel van Oekraïne zijn de wegen slecht."

Fascisten
Een van de studenten, Valeria, vertelt dat ze "moest wegrennen van huis om naar Lviv te komen. Mijn ouders wilden me niet laten gaan omdat ze zeiden dat Lviv gevaarlijk was om te bezoeken". "Bij ons wordt beweerd dat hier overal fascisten en Banderisten rondlopen", vult Oksana aan. "Ik heb ze nog nergens gezien."

Onderlinge verschillen worden pas merkbaar als de studenten met elkaar in gesprek gaan over de geschiedenis. Bijvoorbeeld over die Banderisten, genoemd naar Stepan Bandera, de leider van het Oekraïense Opstandelingenleger die tijdens de Tweede Wereldoorlog in deze regio de Sovjet-Unie bestreed. "Natuurlijk, Bandera is voor ons een held", stuift Joelia op. Oksana aarzelt. "Nou, ik denk dat hij niet al te slecht was, maar ook niet alles goed deed", zegt ze voorzichtig.

"De geschiedenis is zeker een belangrijke splijtzwam in Oekraïne", zegt de Oekraïense historicus Jaroslav Gritsak. "Taal- en religieverschillen zijn in feite onbelangrijk. Maar de Tweede Wereldoorlog is grotendeels onverwerkt en levert nog steeds discussies op. Duitsland en de Sovjet-Unie vochten de oorlog in Oekraïne met elkaar uit. Waar de oorlog Rusland juist verenigt - zij waren immers de overwinnaar - verdeelt die Oekraïne."

Volgens Gritsak speelt dit heikele thema niet zozeer bij deze jongeren, maar wel bij mensen boven de veertig jaar. "In Oost-Oekraïne zijn veel mensen nog altijd trots: wij hebben ons leven in de waagschaal gesteld en daardoor uiteindelijk de oorlog gewonnen. Stepan Bandera vocht met de Duitsers mee tegen de Sovjets. Daardoor wordt hij logischerwijs als collaborateur gezien, ook al streed hij voor een onafhankelijk Oekraïne."

Radicalisering
Tegenstellingen over dit soort thema's dreigen te worden verscherpt zodra de staat zwakker wordt, zegt Mikola Rjabtsjoek, essayist en politiek analist van het Oekraïense Centrum voor Culturele Studies in Kiev. "Het regime van Janoekovitsj heeft de afgelopen jaren de 'post-Sovjet-instituties' verwoest. Daardoor bereikte het vertrouwen in Oekraïne als staat vorig jaar het laagste punt sinds de onafhankelijkheid (1991). De mensen vertrouwen de politie niet, de rechtbank niet, de overheid niet en de president niet. Meest alarmerend was het percentage dat volgens onderzoek dan maar voor eigen rechter wilden gaan spelen. De samenleving radicaliseerde in hoog tempo."

En dan was daar nog corruptie, zegt de analist. "Lange tijd pikten de mensen in Oekraïne dit. Het was een soort stilzwijgend sociaal contract. Mensen waren bereid om geld te geven aan autoriteiten in ruil voor bescherming. Maar Janoekovitsj' mensen gebruikten geweld tegen het volk, en hij concentreerde zoveel macht in de handen van zijn eigen clan, dat er een rode lijn werd gepasseerd."

Die zwakke staat is nu bij uitstek instrument in de propaganda van de Russen, zegt Rjabtsjoek. "Er zijn drie verhalen die de boventoon voeren in Poetin's zienswijze: dat de grenzen van Oekraïne kunstmatig zijn, dat de samenleving diep verdeeld is over de identiteit en dat Oekraïense instituties niet functioneren. Poetin vertelde de Amerikaanse president George Bush in 2008 al dat Oekraïne een 'mislukte staat' is, en daarom hoognodig Russische voogdij behoeft."

Overleven
Discussies over identiteit moeten daarom niet de boventoon voeren in het debat, vinden beide deskundigen. Los van de verschillende opvattingen over de geschiedenis beschouwt een groeiend aantal Oekraïners een goed functionerende staat van levensbelang. Ook in het betwiste oosten is sprake van een toenemend nationaal gevoel.

"De cijfers zijn veelzeggend", zegt Rjabtsjoek. "Je kunt niet zeggen dat Oekraïne verdeeld is over de territoriale integriteit. Er is een ideeënstrijd tussen moderne Europese burgers versus onderworpen Sovjetburgers. Maar de laatste jaren wordt dat 'Europese' deel van de samenleving sterker. Steeds meer Oekraïners willen een moderne, multi-etnische en tweetalige staat."

Een pro-Russische vrouw in discussie met een demonstrant voor Oekraïense eenheid in de oostelijke stad Donetsk.Beeld afp

Twee weken geleden publiceerde het Razumkov Centrum, een gezaghebbend onderzoeksbureau in Kiev, een onderzoek uitgevoerd in de eerste dagen van deze maand in alle regio's van Oekraïne behalve De Krim. Hoewel meer dan de helft van de Oekraïners een meer decentraal bestuur wil, ziet drie op de vier Oekraïners het land als eenheidsstaat. Het overgrote deel van de bevolking - vijfentachtig procent - is tegen aansluiting van hun regio bij Rusland. Slechts zeven procent is daarvoor. Alleen in de regio Donbass (Donetsk en Loehansk) ligt dat aantal hoger. Maar ook daar is slechts achttien procent voorstander van afscheiding.

"Het debat over identiteit gaat in Oekraïne steeds meer om de vraag hoe je moet overleven", zegt historicus Gritsak. "Ook in het oosten groeit de middenklasse, die tot de conclusie komt dat zij zich niet kunnen permitteren te leven in een 'mislukte staat'. In grote Oost-Oekraïense steden als Dnjepropetrovsk en Charkov willen ondernemers aan de slag. Voor velen is een functionerende Oekraïense staat een kwestie van overleven geworden." Gritsak noemt het effect 'verbluffend'. "In deze overwegend Russischtalige steden is men nog meer Oekraïensgezind dan in de Oekraïenstalige regio's in het westen."

"Het groeiende nationalisme in Oekraïne is burgerlijk nationalisme, geen etnisch nationalisme", vult Rjabtsjoek aan. "Het meest sprekende bewijs daarvan is dat hoogopgeleide Russen en Joden in steden als Kiev en het zuidelijke, Russischtalige Odessa nu ook bij Oekraïne willen horen."

Koelkast
Spreken over Bandera moeten politici dus voorlopig even niet doen, vindt Gritsak. "De geschiedenis moet nu even in de koelkast. Burgers moeten onderling debatteren over die thema's, maar politici moeten erover zwijgen. Poetin wil telkens over identiteit praten, maar de regering moet aan de slag met corruptie en veiligheid. Dan creëer je een eigen spel, wat Poetin onmogelijk kan winnen."

De historicus beschouwt het als positief dat er in de huidige regering een aantal goede economen zitten die willen hervormen, zoals de huidige premier Jatsenjoek.

Ook analist Rjabtsjoek is niet negatief over de huidige presidentskandidaten voor de verkiezingen op 25 Mei. "Van de politici die nu op kop liggen in de peilingen, Timosjenko en Porosjenko, kun je onmogelijk zeggen dat ze extreem nationalistisch of Russofoob zijn. Nu is het de vraag of het Kiev lukt om de regio's in het oosten nog voor de verkiezingen onder controle te krijgen."

Ook in de gesprekken tussen de studenten komt de situatie in het oosten van het land telkens terug. Sergei komt uit de stad Horlivka in de regio Donetsk. Twee weken geleden keek de hele wereld toe hoe het politiebureau daar met geweld werd bezet door separatisten. "Het was een schrikwekkende situatie. Het gebouw is totaal geruïneerd. Het front, Slavjansk, ligt niet ver bij ons vandaan. Op straat spreken over Oekraïne is gevaarlijk. Een kennis van me kwam vorige week om het leven bij een pro-Oekraiense demonstratie in Donetsk. Dan komt het opeens zo dichtbij."

"We zijn feitelijk in oorlog", zegt historicus Gritsak somber. "De val van de Krim en de gebeurtenissen in het oosten van Oekraïne betekenen een sprong in het duister, niet alleen voor Oekraïne maar ook voor de hele wereld. Niemand weet wat er gaat gebeuren. De Oekraïense identiteit versterken was en is belangrijk. Zo'n project als dit is hoognodig. Maar het is te kleinschalig en te laat. Ik ben zo bang dat ons geen tijd meer is gegeven."

Stepan Bandera, vereerd en verguisd
Stepan Bandera was aanvoerder van het Oekraïense Opstandelingenleger, dat in de jaren veertig en vijftig vocht voor een onafhankelijk Oekraïne. De Sovjet-Unie was de grootste vijand van zijn ambities en daarom sloot hij kortstondig een verbond met de Nazi's. Veel Oost-Oekraïners vochten in het Rode Leger en zien Bandera daarom als collaborateur, hoewel hij door de Duitsers gevangen werd gezet. Historici wijzen erop dat onder Bandera's leiding tienduizenden Poolse en Joodse burgers werden vermoord in het huidige West-Oekraïne.

Desondanks gaf de 'Oranje' president Joesjtsjenko hem de eretitel 'Held van Oekraïne', een besluit dat in Oost-Oekraïne weerzin opriep. Onder president Janoekovitsj werd Bandera diens heldenstatus weer ontnomen. President Poetin en Oost-Oekraïense separatisten beschuldigen de huidige interim-regering ervan samen te werken met 'Banderisten'.

Beeld Stepan Bandera
Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden