DE GESCHIEDENIS IS NIET RECHTVAARDIG VOOR DE KOERILLEN

Japan en Rusland betwisten elkaar voortdurend het eigendomsrecht op de Koerillen. Maar de Russische bewoners van de eilandengroep weten het wel: geef de Koerillen maar terug aan de Japanners, zeggen zij. Want alleen Japan heeft de middelen om nog wat van de straatarme archipel te maken.

Deze zonderlinge opvatting valt te beluisteren op de Zuid-Koerillen, een handjevol eilanden in de noordelijke Grote Oceaan, die de kern vormen van een al vijftig jaar doorpruttelend conflict tussen Rusland en Japan. In 1945 bezetten Stalins troepen deze toenmalig Japanse archipel. Moskou heeft ze nooit teruggegeven. Links en rechts in Tokio eisen tot op de dag van vandaag luidruchtig de teruggave van de Zuid-Koerillen, ofwel 'de Noordelijke Territoriën' zoals ze in Japan heten. Zolang de eilandentwist niet bevredigend is opgelost, komt het niet goed tussen de twee grote buurmogendheden.

Glimmend van pret ziet Alexander Petryakow (27) het al voor zich. De Nederlandse vloot die naar de Koerillen opstoomt om de eilanden te bevrijden van Russische heerschappij en Japanse aanspraken. Deze Rus kent de geschiedenis. Hij is de enige historicus binnen een omtrek van 400 kilometer rondom zijn museumpje in Koerilsk, het hoofdgehucht van de Koerillen. Op een oude museumkaart wijst hij aan waar in 1643 de Harlingse kapitein Maarten Gerritzn de Vries en diens eerste stuurman Cornelis Janzn Coen zeilden en hoe ze de Koerillen ontdekten. Ze waren op weg naar de “goud- en zilverrijke eilanden ten oosten van Japan” en belandden tussen de Koerilleneilanden Iturup en Urup.

De Vries wist vrijwel zeker dat Urup het westeinde was van Amerika. Hij zat er ettelijke duizenden zeemijlen naast. Toen zijn manschappen wat zagen glinsteren in het gesteente van de Koerillen, eiste De Vries het territorium terstond op voor de Vereenigde Oostindische Compagnie. Abusievelijk meende hij op het legendarische zilver te zijn gestuit.

Resten van dit pionierswerk zijn nog herkenbaar, ondanks de nipponisering en navolgende russificatie van het Koerillengebied. Een puistige rots aan de noordzijde van hoofdeiland Iturup heet Kaap Breskens. De zeeëngte tussen Ituru en Urup is nu Straat De Vries, de westpunt van Urup is Kaap Van der Lind en het oosteinde van Urup heet Kaap Castricum.

Historicus Petryakow verliest z'n grimas. “Die Japanners altijd en eeuwig met hun historische rechten op de Zuid-Koerillen! Ik word er misselijk van. De geschiedenis is niet rechtvaardig.” Japan begon en verloor de Tweede Wereldoorlog, waarvoor het keizerrijk moest boeten. De Koerillen waren een geringe prijs voor die slechte oorlog, vindt de Rus. “Het zou toch absurd zijn om Japan opeens vijftig jaar na de oorlog de Koerillen te presenteren en het resultaat van de oorlog nietig te verklaren.” Geen fatsoenlijke Duitser verwacht toch teruggave van het Oostpruisische Koningsbergen door Rusland aan de Bondsrepubliek, vraagt hij. Sovjettroepen bezetten in 1945 immers ook dit oerdeel van Pruisen en Stalin lijfde het in.

“Ik ben hier op de Koerillen geboren en ben dus een echte Russische inboorling. Ik hou van deze eilanden. Als de Japanners ze terug willen? Laat ze maar komen. Dan krijgen we weer oorlog. Ik sta klaar om tegen de Japanners te vechten”, dreigt de iele Petryakow.

De strategisch belangrijke eilanden waren lang verboden gebied voor niet-Russen. Sinds twee jaar mogen Japanners die hier zijn geboren en die in 1945 van de Koerillen werden verjaagd, hun familiegraven bezoeken. Of de westerling dit vrijwel onaangeroerde vulkanische natuurparadijs mag betreden, hangt af van de willekeur van de Moskouse ambtenarij en het geduld van de bezoeker. De krakkemikkige propellertoestelletjes van Aeroflot kunnen soms weken achtereen de Koerillen niet aandoen wegens waaierige weersomstandigheden. De landingsbaan van Burevestnik, nog geplaveid met het originele Japanse beton, ligt op een hoogvlakte aan de zuidkust van Iturup. Toen Burevestnik nog Japans was en Tennei heette, werd hier in december 1941 wereldgeschiedenis geschreven. Hier vandaan stegen Japanse toestellen op in de richting van Pearl Harbor.

De 'Noordelijke Territoriën' voor de Japanners, de 'Zuid-Koerillen' voor de Russen: ze blijven synoniem met oorlog, dood en verderf. Vladimir Zjirinovski, de fascistoïde Russische politicus, laaft zich aan de grenskwestie. “Japan heeft een probleem met hun zogenaamde Noordelijke Territoriën?” vroeg hij. “Prima. Dan zullen wij Japan eens een handje helpen. Met behulp van het Russische leger zullen we Hokkaido tot ontwikkeling brengen.” Hokkaido is het noordelijkste deel van Japan.

Japan slaat terug in de woordenoorlog. De Japanse bezoekers brengen stuk voor stuk 'propagandamateriaal' mee, klagen nationalistische Russen op het Iturup-eiland. Cassettebandjes met Tsjaikovski, alsmede in het Russisch voorgedragen Japanse standpunten, folders, Japanse leerboekjes en politiek 'correcte' landkaarten met de oorspronkelijke namen en oude Japanse grenzen. Deze propaganda is steeds zorgvuldig verzoet met cadeautjes. Op Iturup, waar geen behoorlijke winkel is te vinden, vertonen de huiskamers een hoge concentratie Japans speelgoed, Japanse waaiers en sigaretten.

“De Japanners proberen ons tegen elkaar op te zetten met die troep”, roept een verstokte eilandcommunist over zijn keukentafel. “En het lukt ze. De bevolking is volkomen gespleten. De ene helft begint de Japanners al na te praten.” De communist begrijpt wel waarom de Japanse verlokkingen hun uitwerking niet missen. “De Russen hier zijn de armoede zat. Ze zijn het zat dat Moskou de eilanden in de steek laat. Waarom zijn de prijzen hier acht keer hoger dan in Moskou en zijn de lonen hier lager dan waar dan ook?”

De burgemeester van hoofdeiland Iturup is onlangs uit zijn ambt gezet na enige duistere praktijken. De ongeveer zesduizend eilandbewoners en tienduizend soldaten op Iturup moeten het stellen met een 'plaatsvervangend plaatsvervangend burgemeester', want ook de vervanger van de ontslagen burgervader is niet op zijn post: hij bleek niet opgewassen tegen zijn taak en ligt in een ziekenhuis. Wethouder Anatolyi Svetlov mag als invalburgemeester van het grootste Koerilleneiland zijn stem laten horen. “Ik bedrijf hier Russisch buitenlands beleid”, beaamt de grauw besnorde dorpspoliticus. Svetlov is in alle opzichten een meelijwekkend figuur. Als hij voor de zoveelste keer beide handen door het haar haalt, vergeet hij de brandende sigaret in 'n rechterhand. Een geurende schroeiplek blijft achter in het haar. Hij kwam negen jaar geleden van het vasteland naar Iturup om flink geld te verdienen. Als hoofdseismoloog van de Koerillen kreeg hij een generaalssalaris. Maar de zegeningen van de perestrojka daalden neer op de Sovjet-Unie: Moskou sloot Svetlovs seismologische station.

De seismoloog gleed af, de politiek in. Als wethouder verdient hij net goed om zijn familie te voeden. Met vrouw en twee jonge kinderen bewoont hij een benepen éénkamerflatje zonder bad en wc. Hij leeft onder de armoedegrens. Svetlov zucht diep. “Ik maak me geen illusies. We hebben Japanse investeringen nodig om het eiland op te bouwen. Maar zolang de Koerillen Russisch zijn, krijgen we niets uit Japan. Hoe beroerder het ons gaat, des te beter worden de Japanse vooruitzichten de eilanden terug te krijgen. De 'Verelendungstheorie' van Marx is nog steeds van kracht.”

Waarachtig, de rijkdom op het 200 kilometer lange en 30 kilometer brede Iturup bestaat slechts uit magistrale vulkaanlandschappen en onuitputtelijke visgronden. De enige weg op dit hoofdeiland is een breed zandpad. Iturup bezit een paar bruggetjes, waaronder de 'alcoholistenbrug'. Verder bestaat er geen infrastructuur. Waterleiding en elektriciteit werken alleen “als God er zin in heeft”. In de dorpen heerst schamelheid en ontgoocheling.

Een groot deel van de bevolking is openlijk of verborgen werkloos en lijkt doorgaans te verkeren in een staat die het midden houdt tussen aangeschoten en delirium tremens. Zelfs de soldaten doden de tijd openlijk met de wodkafles. Een vrije dag lijkt hier zijn betekenis te hebben verloren. “Vrij van wat?” vraagt een lallende inwoner.

Invalburgemeester Svetlov ziet het als zijn belangrijkste taak een 'sociale ontploffing' op het eiland te voorkomen, want hij beseft dat de ontevredenheid op het eiland abnormale proporties aanneemt. Maar hij vertrouwt op 'ons Russische volkskarakter'. “Ondanks ellende en ontevredenheid wachten wij Russen op hulp van boven en berusten we in ons lot.”

De gezagsdrager prakkezeert over de toekomst. “Rusland en Japan hebben steeds stuivertje gewisseld. Zeventig jaar waren de Koerillen Russisch, zeventig jaar Japans, nu vijftig jaar Russisch. Wellicht is het beter als we voortaan samen met de Japanners op deze eilanden wonen. Niet onder Japanse niet onder Russische vlag, maar bij elkaar. En dan misschien wel onder de eilandtsaar, want die heeft hier nu al veel te vertellen. Hij heeft zelfs een privé-kandidaat voor het burgemeesterschap in petto.”

Het kantoor van de eilandtsaar ligt vlak naast het kerkhof, waar nog enkele Japanse gedenktekens overeind staan tussen de Russische graven. Zijn struise secretaresse meldt, dat haar baas acuut ziek is geworden en niemand kan spreken. De tsaar, die geen audiëntie verleent aan pottekijkers, bezit twee visserij-kolchozen op Iturup: een aantal kotters en een visverwerkingsfabriek. Hij exporteert bevroren en geconserveerde vis en dure krab naar Japan.

Deze tsaar bepaalt de prijzen en lonen op het eiland, moppert een Rus. “Hij houdt iedereen opzettelijk kort, zodat de mensen afhankelijk blijven van hem en zijn gunsten. Verschovski wikt en beschikt over ons.” Zijn machtbasis is een monopoliepositie in de plaatselijke visserij. Aan de krabrijke noordzijde van Iturup mogen alleen Verchovski's kotters vissen. Zijn contacten met het Koerillengouvernement, dat in het verre Sachalin zetelt, zijn uitstekend. Niemand weet precies waarom slechts de tsaar een visvergunning van het gouvernement ontvangt, maar iedereen roddelt over vriendjespolitiek en kwalijke bevoordeling.

Een van zijn werknemers, een visser, wil niet veel kwijt over z'n baas. “Ach, hij geeft ons werk en hij investeert als enige in het eiland.” De man legt net gevangen koningskrabben op zijn tafelkleed, een oude Sovjetvlag. De visser wil de Koerillen liever vandaag dan morgen ontvluchten. “Waarheen? Naar Rusland, naar het vasteland, waar m'n familie woont. Naar Rusland, net als zoveel vrienden van me die tijdig wegvluchtten.”

Zijn de Koerillen dan geen Rusland? “Deze eilanden zijn niet m'n thuis.” Van hem mogen de Japanners de gure archipel terug hebben. “Hier is niets, geen bibliotheek, bioscoop of concertgebouw. Niets, op natuur en wodka na.”

Waarom vertrekt hij niet gewoon? “Geen geld voor een woning in Rusland. De eilanders met een flat op het vasteland zijn allang vertrokken.” Een flat in Moskou kost tegenwoordig twintig jaarsalarissen.

De ontgoocheling is alom voelbaar. De Oekraïner Boris Pogibenko (54), arts in het eilandziekenhuis, verdient net genoeg om niet te verhongeren. Hij woont met z'n vrouw (54) in een éénkamerflatje voor jonggehuwden. Het echtpaar heeft alle hoop verloren op een betere toekomst. “Zoals de meeste Russen hier, koester ik geen dromen meer. Ons leven is vernield. We kunnen niet meer naar het vasteland, want niemand kan zich daar een woning veroorloven. We zijn veroordeeld tot dit eiland en ellende. Het zou misdadig zijn hier op de Koerillen nog toekomstdromen te hebben. Ik verklaar dit als doctor in de geneeskunde. Onbereikbare dromen hebben een negatieve invloed op de volksgezondheid.”

Hij en z'n vrouw Rosa erkennen het Japanse eigendomsrecht op deze eilanden. “We zouden ze moeten teruggeven”, zeggen ze nuchter. Een Russische kennis vliegt van kwaadheid bijna tegen het plafond. “Hoe kun je dàt uit je mond krijgen?” Rosa blijft kalm. “Drie jaar geleden kwam een onderminister uit Moskou naar ons eiland. Op het stampvolle dorpsplein vertelde hij iedereen dat Japan recht heeft op de eilanden. Moet ik hem dan niet geloven? Bovenal herinneringen zij zich diens belofte, dat Japan alle Russische families die de eilanden verlaten financieel schadeloos stelt. Ze zouden genoeg geld ontvangen om ginds een flat te kunnen kopen. Sindsdien gonzen de wildste compensatiebedragen over de eilanden: tienduizend dollar, honderdduizend dollar, een miljoen dollar. . .”

“Als Moskou de Koerillen nog lang laat verrekken”, dreigt een grommende Rus, “dan richt een aantal eilandbewoners een petitie aan de VN.” In dat smeekschrift verzoeken ze overgave van de Zuid-Koerillen aan Japan, aldus het plan. Slechts van het rijke Japan verwachten deze Russen snel hulp: werk, wegen, water, energie en yens. Hoeveel bewoners hun eilanden metterdaad willen uitleveren aan de Japanse 'vijand' weet geen mens.

Ivan Sanzarov is oud-communist, oud-wethouder van Iturup, nationalist, kandidaat voor het burgemeesterschap en een klassieke opportunist. Ook hij voelt wel wat voor die VN-petitie. “Nu nog niet, maar wel over twee jaar, als er nog niets is gebeurd, dan teken ik ook die petitie voor overgave van de soevereiniteit aan Japan.” Voordat het zover is, hoopt Sanzarov echter zelf burgemeester te worden en de Koerillen te redden. “Mijn droom is de Koerillen om te toveren in het gelukkigste en rijkste oord op aarde, met de beste levensomstandigheden. Een paradijs voor mensen”, zegt de vooralsnog werkloze politicus. In dit paradijselijke geval levert hij uiteraard de eilanden niet uit aan Tokio.

De Japanse mosterdzaadjes beginnen te ontkiemen. Lev Samoilov (34) bewoont een van de netste huisjes op het hoofdeiland. Hij richtte een bedrijfje op dat zalm probeert te kweken, maar tot nog toe slechts verlies maakt. Lev is een van de verborgen werklozen. Hij is woedend. “Geef me een automatisch geweer en ik schiet ze allemaal dood, iedereen die verantwoordelijk is voor deze puinhoop op de Koerillen: Jeltsin, de gouverneur en al de bestuurders op onze eilanden! Ik haat ze allemaal. Vandaag of morgen vertrek ik naar Japan om daar als slaaf voor het Japanse volk te werken. Dan heb ik het beter dan nu!”

Levs zoontje Igor (12) blijft vrolijk in een Japans leerboekje lezen als vader dreigt de Russische overheden uit te moorden. “Natuurlijk”, zegt de kwade Rus, “wil ik niet dat Igor slaaf wordt van de Japanners. Maar het gaat zó beroerd met ons dat ik wel móet kiezen. Mijn enige keuze heet overleven. Uit Moskou of van de gouverneur hebben we niets te verwachten. Mijn handen willen werken, mijn hoofd wil zinnig denken. Dat kan slechts met hulp van de Japanners.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden