De geschiedenis is een toneel met vele deuren

De auteur is schrijfster en publiciste.

ELS DE GROEN

Ik moet ten eerste vaststellen dat die mythe niet bestaat. Iedereen die enigszins ingevoerd is in de gruwelijke Balkancrisis weet dat de misdaden niet alleen en uitsluitend door Serviërs zijn begaan en kan daarbij verwijzen naar het VN-Tribunaal in Den Haag, de rapporten van Mazowiecki, de mémoires van Warren Zimmerman, ex-ambassadeur van de VS in Belgrado of de BBC-documentaire 'Death of Yugoslavia', doorspekt met authentiek materiaal. En dat zijn slechts enkele van de bronnen die betrouwbaar zijn.

Het werkelijke pijnpunt van De Vries' artikel ligt ergens anders. Hij verzaakt aan zijn verantwoordelijkheid van wetenschapper en kruipt in de rol van een advocaat die zich in dienst stelt van een beschuldigde partij, i.c. de Serviërs.

En uiteraard gaan advocaten anders te werk dan historici. Als zij een beklaagde verdedigen, beklemtonen ze het leed dat hun cliënt is overkomen en verzachten ze de daden van agressie die hij heeft gepleegd, bij voorbeeld door er op te wijzen dat er nog andere agressors waren en dat het maar de vraag is wie als eerste op het idee is gekomen. Indien zo'n advocaat dan ook nog een vast beginpunt aan de tragedie onthoudt (De Vries noemt 1986, '89, '81, '80, '74 of '71, naar keuze), dan ligt de verantwoordelijkheid van de dader misschien wel vóór diens geboorte.

M.i. heeft de auteur de verkeerde studie gekozen. En hij heeft in ieder geval de verkeerde boeken gelezen. Werkend aan mijn vierde historische roman over Oost-Europa ken ik inmiddels één waarheid: geschiedenis vertoont een sprekende overeenkomst met het 'Theater van de lach'. Je moet door vier en liefst nog meer deuren gaan om het verhaal te begrijpen. Wie zich tot één of twee deuren beperkt, valt ten prooi aan geschiedvervalsing, zeker waar het landen betreft met een sterk dictatoriale traditie.

De geschiedenis van Joegoslavië is de geschiedenis van Belgrado: van dappere Partizanen, smerige Kroatische Ustasja's en achterlijke Albanezen. Geen woord over de Servische Tsjetniks, die in de Tweede wereldoorlog Kosova binnenvielen en er 50 000 Albanezen doodden, hoofdzakelijk vrouwen en kinderen, omdat hun mannen en vaders met Tito's partizanen tegen de Duitse nazi's vochten. Belgrado's geschiedenisboeken zijn zorgvuldig gekuist van alles wat een smet op het Servische heldendom kan werpen.

Het beroerde met westerlingen is hun ontzaggelijke naïviteit. De oorlog in Joegoslavië is een ordinaire machtsstrijd, waarbij maximaal gebruik wordt gemaakt van het propagandamiddel. Daardoor kan het gebeuren dat lijken worden gevonden nadat ze stroomopwaarts zijn gezwommen, dat nu bouwputten worden gegraven voor eeuwenoude kloosters en dat moordenaars doden aanklagen. De enige manier om in de chaos te onderscheiden wie waarvoor verantwoordelijk is, is de plaats van handeling door alle deuren te betreden. Maar je komt er niet met 'toneelkijkers' als Rebecca West of Misha Glenny. Slobodan Blagojevic en Hamdija Demirovic scharen hen in hun boek 'Bloedverwanten' beiden onder de 'die troep Joegoslavië-experts'.

'Bloedverwanten' (Van Oorschot) is een poging de geschiedenis te analyseren zonder nationalistische voorkeur. Dat pakt zeer negatief uit voor het duo Tudjman-Milosevic, terwijl de reactie van president Izetbegovic (die een nationale partij oprichtte) als een misstap wordt omschreven.

Maar de auteurs gaan verder: ze tonen de Europese betrokkenheid en huichelachtigheid aan in het Joegoslavische conflict, waar de 'nieuwe wereldorde' verschrompelde in het vuur van nationale eigenbelangen. Op de Balkan werd Europa weer wat het eigenlijk steeds was gebleven: kibbelende één-natie-staten met tegenstrijdige belangen, nooit echt geïnteresseerd in en zelfs een beetje huiverig voor een multi-etnisch Bosnië. Zo onstabiel, zo onduidelijk in dat overzichtelijke Europa!

Grootste slachtoffers zijn en blijven de Bosnische moslims. De tienduizenden natgeregende Servische vluchtelingen zijn geen wisselgeld voor de tienduizenden gedode en verkrachte Slaven met een moslim-achtergrond. Gedeeld leed is geen half leed, zoals agressie niet afneemt als het aantal geweldplegers stijgt.

Het is te hopen dat Groningen zijn studenten geschiedenis opdraagt meer en dieper te lezen. Soms echter zal dat onmogelijk zijn: de geschiedenis van Albanezen in Kosova is 'gewist' met de vernietiging van de complete bibliotheek van de universiteit van Pristhina. Aan etnische zuiveringen gaan zuiveringen van informatie vooraf. Nationalisten openen slechts het luik van de propaganda om te besmeuren en te lasteren alvorens te doden.

Waar wacht de wereld op? Op een nieuwe Dr. Lou de Jong? Een tip voor geschiedenisstudenten: de laatste Winkler Prins wijkt in zijn beschrijving van de Partizanenstrijd sterk af van wat men doorgaans in geschiedenisboeken leest. En encyclopedieën zijn ook nog een deur ten slotte.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden