Review

'De geneeskunst is mijn vrouw, de literatuur mijn maîtresse'

Tsjechov groeide op in een arm gezin. Hij wilde dokter worden, maar werd schrijver. Toch vertrok hij in 1890 op een medische missie naar Siberië. Antoine Verbij over de onverstoorbare schrijver/arts.

Het is moeilijk voor te stellen hoe Anton Tsjechov (1860-1904) ooit de rust heeft kunnen vinden om in zo'n korte tijd zo veel moois te schrijven. Hij leefde vrijwel heel zijn leven in het rumoer van zeurende familieleden en praatzieke collega's. Hij groeide op in de provincie in een druk gezin dat voortdurend rond het bestaansminimum zweefde. Te midden van alle paniek schreef de scholier Tsjechov vrolijke stukjes in zijn eigen blaadje 'De Stotteraar'.

Eenmaal failliet vluchtte het gezin naar Moskou. Omringd door een hysterische vader, een tobbende moeder, een paar ontsporende broers en een redderende zus schreef hij columns en verhaaltjes om het gezinsinkomen op peil te houden. Tsjechov werd de spil van de familie. Zodra hij even weg was, raakte iedereen de kluts kwijt.

Ondertussen zag hij ook nog kans zijn medicijnenstudie te voltooien. Hij werd arts. De geneeskunst zou hij altijd zijn wettige echtgenote blijven noemen, de literatuur zijn maîtresse. Hij was een schrijvende dokter. De personages in zijn verhalen behandelde hij alsof het zijn patiënten waren. Hij bekeek ze met zachte blik, liet hen jammeren en klagen, en noteerde hun geschiedenissen in nuchtere zinnen. In zijn verhalen heeft zelfs de grootste schurk nog de trekken van een mens.

Toen zijn literaire ster begon te rijzen, kwam hij terecht in de wereld van schrijvers, critici, uitgevers, theatermakers en andere intriganten. Hij bewaarde zijn kalmte, liet zich voor niemands kar spannen, hield zich doof voor roddels en vermeed de politiek. Hij werd belaagd door talloze aanbidsters, liet zich hun gevlei welgevallen maar ging er niet of nauwelijks op in. Voor zijn seksuele wensen ging hij naar het bordeel.

Tsjechovs belangrijkste instrument was zijn waarnemingsvermogen. Dan gaat het niet alleen om zijn oog voor het bijzondere detail waarin een hele persoon is samengevat. De schoenen die iemand draagt, een bepaalde gezichtstrek, de manier waarop iemand zijn pet opzet. Tsjechovs waarnemingsvermogen doet meer dan dat. Het selecteert, het ordent, het focust op wat hij belangrijk vindt en plaatst dat wat stoort buiten zijn gezichtsveld. Alleen zo is te verklaren hoe Tsjechov in zijn immer onrustige omgeving zijn gelijkmoedige houding wist te bewaren.

En toen hield hij het ineens niet meer uit. Op een voor iedereen onverwacht moment besloot Tsjechov zich weer aan zijn wettige echtgenote te wijden, de geneeskunde. ,,Ik heb me tegenover haar als een beest gedragen'', bekende hij.

Vervolg op BOEKEN 15

Tsjechov: De literatuur is mijn maîtresse

Vervolg van pagina BOEKEN 9

Maar niemand wilde echt geloven dat dat de reden was waarom de nog maar dertigjarige schrijver begin 1890 het onwaarschijnlijke plan opvatte om heel Siberië te doorkruisen voor een medisch-wetenschappelijke missie naar het eiland Sachalin.

Sachalin ligt voor de oostkust van Siberië, benoorden Japan. Rusland stuurde er gevangenen en bewakers heen om het eiland te koloniseren. De levensomstandigheden waren er bar. Het was er koud, het waaide er altijd en als het niet regende, sneeuwde het.

Wat had een fragiele intellectueel daar in hemelsnaam te zoeken? Was hij gek geworden? Had hij liefdesverdriet? Wilde hij de kritiek op zijn politieke afzijdigheid weerleggen door zich om het lot van Ruslands gevangenen te bekommeren? Speculaties alom.

Zelf liet Tsjechov zich niet al te helder over zijn motieven uit. Het ene moment zei hij dat hij zijn aangeboren luiheid wilde verdrijven, het volgende moment dat hij iets wilde doen dat hij nog nooit had gedaan. Nee, hij had er inderdaad geen wetenschappelijke bedoelingen mee. Ja, hij vond het zijn morele plicht om te onderzoeken wat Rusland met zijn gevangenen uitspookte. En uit de grond van zijn hart: 'Sachalin is een plaats van ondraaglijk lijden, het soort lijden waartoe alleen de mens in staat is.'

Na een barbaarse tocht over onbegaanbare wegen en ziedende rivieren, door onafzienbare steppen en uitgestrekte taiga's arriveerde Tsjechov op het eiland. Drie maanden lang trok hij langs legerposten, gevangenissen en nederzettingen. Elke ochtend om vijf uur ging hij op pad om de bewoners van het eiland in kaart te brengen. Bijna tienduizend systeemkaarten vulde hij met hun lotgevallen. Het boek dat hij er later over schreef, is een kroniek van het meest onverdraaglijke lijden: drankzucht, geweld, verkrachting, prostitutie, kindermisbruik.

'De reis naar Sachalin' is Tsjechovs minst geïnspireerde boek. Slechts af en toe, in beschrijvingen van de natuur en van sommige ontmoetingen, merkt de lezer dat er een literair talent aan het werk is. Toch is het een interessant boek. Het laat zien dat zelfs Tsjechovs grenzeloos gewaande mededogen eindig is. Zonder zijn systeemkaarten zou hij zijn waarnemingen van het lijden niet hebben kunnen verdragen.

Op zijn terugreis per boot onder Azië door naar de Zwarte Zee maakte hij een tussenstop op Ceylon. Daar genoot hij van de mooiste meisjes die hij in zijn leven had bezeten en kocht hij als souvenir een paar civetkatten. Vrijwel onmiddellijk na zijn aankomst in Rusland ging hij op zijn eerste reis naar de cultuursteden van Europa. Alsof hij eindelijk ook al die andere dingen wilde zien 'waartoe alleen de mens in staat is'.

Langzaam maar zeker bande Tsjechov de ervaring van Sachalin uit zijn herinnering. Hij nam voortaan weer alleen het lijden waar dat te verdragen was.

De drie grote toneelstukken die hij nog zou schrijven gaan over het lijden van de kunstenaar aan de geborneerdheid van de kunstwereld, het lijden van drie zusters aan hun verlangen naar het echte leven en het lijden van een familie aan het verlies van een geliefde kersentuin.

Tsjechov had op Sachalin zijn grenzen leren kennen. Het lijden dat hij waarnam en waar hij over schreef beperkte zich voortaan weer tot Moskou en de omliggende provincie. Ook zijn persoonlijke leven stuurde hij langzaam maar zeker in rustiger vaarwater. Aan de betutteling door zijn familie en het gekakel van zijn aanbidsters maakte hij een einde door met de steractrice Olga Knipper te trouwen.

Maar van een huwelijksleven kwam weinig terecht. Terwijl Knipper in Moskou de ovaties voor zijn stukken in ontvangst nam, zat de schrijver om gezondheidsredenen in Jalta. Hij stierf in 1904, nog geen 45 jaar oud. Zijn laatste wens was een slok champagne.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden