De gemeente als voeder van de waakhond

Beeld eva hilhorst

Lokaal nieuws is belangrijk, vooral over de gemeente. Toch ontbreekt het media aan geld, mankracht en tijd om in de behoefte te voorzien. Een groeiend aantal gemeenten besluit daarom zelf bij te springen. Zoals bij RTV Maastricht.

Wie tot eind vorig jaar afstemde op een van de kanalen van RTV Maastricht, stuitte zelden op lokaal politiek nieuws. Mot tussen de wethouders? Dat kwam de luisteraar van deze lokale publieke omroep niet tegen op de radio. Wat gevoelige dossiers waren binnen de raad? De tv-kijker had er geen flauw benul van. Waarin de tien zittende partijen zich van elkaar onderscheidden? Onvindbaar op de website, app of facebookpagina van RTV Maastricht.

Slechts een paar procent van alle nieuwsberichten die de ploeg van de omroep produceerde had een politiek tintje, zegt redacteur Sjors Abeling (30). Met een bekertje automaatkoffie in de hand neemt hij plaats in een van de met Elvis-posters beplakte radiostudio's in het kantoor van RTV Maastricht, dat pal aan de Maas ligt en uitkijkt over de hele stad.

"Eigenlijk kwam politiek nieuws alleen op de agenda wanneer de gemeente er zelf een persbericht uitgooide. Dan was het hoppatee, op pad. Snel draaien, een of twee korte quotes bij politici halen, de beelden monteren en publiceren maar." Op eigen initiatief naar de raadsvergaderingen? Dat ging Abeling niet. "We versloegen het nieuws dat de gemeente ons toewierp."

Stront aan de knikker

Het was heus niet zo dat het de journalisten van RTV Maastricht aan politieke interesse ontbrak, stelt hoofdredacteur Eugène Baak (48). Noch zijn ze sensatiejagers, die enkel in actie willen komen wanneer er stront aan de knikker is.

Geld, mankracht en tijd speelde de redactie parten. "De crisis, dalende advertentie-inkomsten en de bezuinigingen op cultuur die het gemeentebestuur drie jaar geleden doorvoerde: we moesten onze uitgaven en de redactie opnieuw organiseren."

Freelancers moesten vertrekken. En hoewel het aantal vrijwilligers bij RTV Maastricht is uitgegroeid tot negentig man, zijn er maar tien fulltimers aan professionele journalisten. Zij moeten dat collectief van vrijwilligers begeleiden, en ook nog zelf nieuws maken voor radio, tv en internet. "Het was schipperen, en dat is het soms nog steeds. En dat terwijl we met onze omroep wekelijks 60 procent van de stad bereiken. Alleen al naar onze tv-zender kijkt een dikke 45.000 Maastrichtenaren minstens een keer per week."

RTV Maastricht illustreert de status quo van de lokale journalistiek, die almaar verder krimpt, zo blijkt uit onderzoeken van de Nederlandse Vereniging van Journalisten (NVJ) en de stichting Nederlandse Lokale Publieke Omroepen. Eind vorig jaar telde Nederland nog maar 256 lokale publieke media, waar vijfhonderd professionele journalisten samen met meer dan 20.000 vrijwilligers het nieuws verslaan.

Nauwelijks nieuws

En met het verdwijnen van die handen, vervliegt ook de aandacht voor regionale en met name lokale kwesties. De perstafels in de vergaderruimtes van de gemeenteraden? Die zijn nagenoeg overal leeg. Drie jaar geleden concludeerde het Stimuleringsfonds voor de Journalistiek dat bijna acht miljoen Nederlanders nauwelijks of geen relevant nieuws meer krijgt over hun woonplaats. Dat is met name het geval als hun huis in een gemeente met minder dan 50.000 inwoners staat.

Die conclusies vond het Fonds dermate zorgwekkend, dat het besloot om tijdens gemeenteraadsverkiezingen vorige maand te onderzoeken hoe het gebrek aan lokale journalistiek de democratie beïnvloedt. Gisteren werden de resultaten aangeboden aan minister Arie Slob (ChristenUnie) van onderwijs, cultuur en wetenschappen.

Wat blijkt? Hoewel de drie- tot vierhonderd ondervraagde burgers uit de negen onderzochte gemeenten aangaven veel behoefte te hebben aan inhoudelijk lokaal politiek nieuws, halen vooral de landelijke partijen en hun plaatselijke afdelingen de lokale pers. Lokale clubs van politici krijgen aanzienlijk minder aandacht. En dat is erg, zo stelt het Fonds, want het publiek van lokale media behoort tot de meest geïnteresseerde nieuwsconsumenten en vertegenwoordigt het hoogste opkomstpercentage tijdens het stemmen.

Door het gebrek aan onafhankelijke, lokale journalistiek, blijft de burger niet alleen onvoldoende geïnformeerd achter. Bestuurders worden niet meer kritisch op de vingers gekeken, vreest secretaris Thomas Bruning van de NVJ. "Middelen voor diepgravend onderzoek naar bijvoorbeeld bouwfraude zijn er niet." In plaats daarvan hollen journalisten van brandje naar brandje.

"Bovendien zorgen lokale en regionale media voor samenhang in de gemeenschap. Journalistiek verbindt de straat met de raad. Lokale verslaggevers zijn de wijkagenten van de stad, die problemen kunnen aankaarten bij bestuurders. Zij moeten thema's agenderen, in plaats van andersom, zoals nu het geval is."

Eigen verslaggever

Dat vond ook de Maastrichtse gemeenteraad. Om de aandacht voor de politiek een zwieper te geven, besloot de gemeente als proef 35.000 euro uit te trekken om een eigen verslaggever (0,6 fte) in te huren, die vanaf begin dit jaar zou worden ondergebracht bij RTV Maastricht.

Die nieuwe redacteur, dat is Abeling. Althans, hij vult een deel van die 0,6 fte op. Twee dagen per week werkt hij voor de gemeente bij RTV Maastricht. En kersvers is hij allerminst: al anderhalf jaar werkt hij voor de omroep.

"Kijk", zegt hoofdredacteur Baak. "Er is niet één iemand raadverslaggever geworden. We hebben een zak geld gekregen van de gemeente, en de bedoeling is dat we dat geld besteden aan politieke onderwerpen. En we zijn goed op weg. Zo hebben we dit jaar al acht afleveringen gemaakt van 'Lopende Zaken', een nieuwe rubriek over de verwikkelingen in en rondom de raadszaal."

Abeling is al naar heel wat raadsvergaderingen geweest. "De politici kennen nu mijn naam, en het is grappig, wethouders bellen veel sneller terug dan eerder. Een paar zijn zelfs een beetje bang voor me. Ik kan de raadsleden ook kritischer aan de tand voelen, omdat ik meer dossierkennis heb. Over het gedoe rondom de kosten van het nieuwe zwembad bijvoorbeeld, of het getouwtrek om de tramverbinding van hier naar Hasselt."

Maastricht is niet de enige gemeente die heeft besloten haar eigen waakhond zelf te voeden. Her en der door het land ontspruiten vergelijkbare proeven. Om in kaart te brengen wie wat doet, heeft het SvdJ als onderdeel van zijn nieuwste onderzoek de 32 grootste gemeenten van Nederland onder de loep genomen.

In Almere, waar alle lokale kranten zijn gesneuveld, heeft de gemeente net als in Maastricht een journalist 'in dienst genomen'. Een dag per week betaalt zij een vaste journalist van huis-aan-huisblad Almere Deze Week om een raadspagina te schrijven. Overigens heeft ook de kleinere gemeente Noordoostpolder een eigen journalist in de arm genomen.

Knauw

Leiden en Den Haag hebben fondsen en subsidies opgezet, waaruit lokale en regionale journalisten kunnen putten. Die truc hebben Tilburg en Breda bij de Zuid-Hollanders afgekeken, zij puzzelen nu op eigen fondsen, net als twee provincies.

Niet iedereen juicht de goede bedoelingen toe. Want bijten in de hand die je voedt? Dat is moeilijk. "De onafhankelijkheid van journalisten kan een knauw krijgen", aldus Bruning van de NVJ. Enerzijds doet het hem deugd dat gemeenten op eigen houtje besluiten de lokale journalistiek te helpen. "Maar het is ook een kwetsbare oplossing."

Inderdaad zijn experimenten in bijvoorbeeld Amersfoort, Heerenveen en Groningen mislukt, deels omdat de journalistieke onafhankelijkheid onvoldoende gewaarborgd bleek, deels vanwege het uitblijven van extra aandacht voor de lokale politiek.

Kauwend op de succesvolle en teleurstellende gemeentelijke pilots, is er een aantal voorwaarden voor het slagen van dergelijke initiatieven te proeven. Logischerwijs moeten zowel de gemeente als de verslaggevers hun afstand bewaren. Ten tweede moet het project voldoende geld en looptijd krijgen om vorm te krijgen en zich te bewijzen.

"Het moet geen druppel op een gloeiende plaat zijn", zegt Bruning. "De experimenten die geen zoden aan de dijk zetten hadden een hoog 'ons-kent-ons' gehalte." Het geld kwam bij mensen terecht die toevallig contact hadden met de gemeente. Lokale journalisten wisten niet van het bestaan van het fonds, het was onduidelijk hoe je er gebruik van kon maken en de gemeente beoordeelde de bestendigheid van de journalistieke plannen niet goed genoeg.

Of het experiment in Maastricht aan die voorwaarden voldoet? Echt wel, vindt hoofdredacteur Baak. Hij trekt zich niks aan van de critici die menen dat zijn verslaggevers nu gekleurd zijn. "De lokale politici hebben absoluut geen invloed op de inhoud van ons nieuws."

Ze proberen dat soms wel te krijgen, lacht verslaggever Abeling. "Dan doen ze ineens poeslief ofzo. Maar daar trek ik me niks van aan." Wel is het, zelfs met de zak geld van de gemeente, nog altijd woekeren met de uren. Abeling is vandaag bijvoorbeeld niet alleen politiek verslaggever. Hij leidt ook de nieuwsdienst, heeft al een aantal artikelen voor de site getikt en stuurt de vrijwilligers aan.

Heeft hij wel tijd zich in politieke pijnpunten te verdiepen? Tja, geeft hij toe, soms komt hij handen tekort. "Toch heb ik meer ruimte om me in te lezen dan een aantal maanden geleden. Mijn kennis is groeiende."

Politiek getint

Eind dit jaar loopt de proef af en zal zowel de gemeente als RTV Maastricht de resultaten analyseren. Vooralsnog beschouwen beide partijen het experiment als succesvol. "Van een paar procent is nu zo'n twintig procent van ons nieuws politiek getint."

Zo heeft de publieke omroep tijdens de gemeenteraadsverkiezingen een lijsttrekkersdebat georganiseerd, waarin alle partijen uitgebreid aan het woord zijn gekomen. "Ook de vier nieuwe politieke partijen", haast Abeling zich te zeggen. "De rollen zijn omgedraaid. We fladderen de gemeente niet meer achterna, maar agenderen zelf wat er in de raadsvergaderingen ter sprake moet komen."

Lees ook: Gemeenteraad Leiden in actie tegen verschraling lokale journalistiek

Regionale journalisten rennen van brandje naar brandje en verslaan zelden nog de lokale politiek. De Leidse gemeenteraad overweegt zijn waakhond nu zelf te gaan betalen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden