De geluiden van de stad

Hoe klonk Amsterdam toen er nog paardentrams rondreden? Een geluidsinstallatie in het Amsterdam Museum maakt het mogelijk om te ervaren welke geluiden in 1895, 1935 en 2012 op de Dam te horen waren.

'We krijgen er een nieuw zintuig bij", lacht museumdirecteur Paul Spies. Naast schilderijen, teksten en objecten van historisch Amsterdam, kan er in het museum nu geluisterd worden naar het verleden van de stad. Een geluidsinstallatie staat pal voor het schilderij 'De Dam' (1898) van George Hendrik Breitner, dat als uitgangspunt voor de geluidslandschappen diende.

Het doek toont het drukke plein in beweging: straatventers, paardentrams, een koets en gehaaste voetgangers, met op de achtergrond het Koninklijk Paleis en de Nieuwe Kerk. Je kunt je het rumoer dat het stadsgedruis veroorzaakt goed voorstellen. Maar als je de koptelefoon van de installatie opzet, zijn de geluiden hoorbaar: luid en chaotisch.

De geluidslandschappen van de installatie zijn weliswaar gesimuleerd, maar wel gebaseerd op jarenlang historisch onderzoek van Annelies Jacobs. Zij verzamelde kranten, foto's, dagboeken en andere documenten die iets verklapten over de geluiden van het verleden.

Vervolgens werden de geluiden opgenomen met werkende historische voorwerpen. Een oude ratel die de 'Boldootkar' - een wagen waarmee ontlasting in de negentiende eeuw werd opgehaald - aankondigde, was al in het bezit van het museum. Andere objecten waren minder makkelijk te vinden. Voor een geschikte paardentram werd uitgeweken naar Döbeln, een plaatsje in het oosten van Duitsland. Daar rijdt de tram nog op rails van de juiste breedte en volgens een soortgelijke route als destijds op de Dam.

Tijdens de opnamen was er speciale aandacht voor de juiste akoestiek. Handkarren die in 1895 in Amsterdam reden, werden in het Zuiderzeemuseum in Enkhuizen gevonden. Het geluid van de karren kon in de buurt opgenomen worden: langs het IJsselmeer loopt een geschikte hobbelige keienweg. Vervolgens moest wel het geluid van het water weggewerkt worden.

De geluiden zijn binauraal opgenomen: met twee microfoons die vlak bij de oren geplaatst zijn. Het levert een driedimensionale ervaring op, waardoor de luisteraar precies kan horen waar de geluiden vandaan komen en op welke afstand zij zich van elkaar bevinden. Aanvullende verhalen plaatsen de stadsgeluiden van Amsterdam in hun historische context en vertellen de bezoeker bijvoorbeeld over het ontstaan van de eerste anti-lawaaibeweging in 1934.

De installatie is interactief, bezoekers kunnen elk geluid zelf toevoegen en weghalen. Karin Bijsterveld, historicus en hoogleraar technologie en moderne cultuur aan de Universiteit van Maastricht: "De bezoekers krijgen een waarheidsgetrouw beeld van de manier waarop het ene geluid het andere maskeerde. Laat je de kerkklokken luiden en de vrachtwagens voorbij razen, dan zijn de voetstappen van voorbijgangers opeens niet meer te horen."

Een vergelijking tussen de verschillende geluidslandschappen toont aan hoe drastisch het stadsrumoer binnen een eeuw veranderde. Terwijl er in 1895 koetsen over de kinderkopjes hobbelden en straatventers de koopwaar luidkeels aanboden, klonken er veertig jaar later nieuwe geluiden - en klonken oude geluiden niet meer.

Er gold in 1935 een verbod op openbare dronkenschap, straatverkopers mochten niet meer schreeuwen en op het asfalt maakten de voertuigen minder lawaai. Tegelijkertijd hadden auto's, radio's en grammofoonplaten hun intrede gedaan en maakten claxonconcerten, blikkerige muziektonen en wedstrijdverslagen deel uit van de alledaagse stadsgeluiden van 1935.

Niet alleen de geluiden, ook het denken over lawaai is in de loop der tijd veranderd. Annelies Jacobs stuitte tijdens haar onderzoek op een teleurgestelde wethouder uit de jaren dertig, die liever had gezien dat Schiphol in Amsterdam-Noord was aangelegd.

Jacobs: "Hij vond dat Amsterdam zich had kunnen onderscheiden van andere Europese steden door een vliegveld aan de rand van de stad te bouwen. Over de geluidsoverlast die het vliegverkeer zou veroorzaken werd niet gerept. Dat kunnen wij ons nu maar moeilijk voorstellen."

Karin Bijsterveld hoopt dat de geluidsinstallatie niet alleen een nieuwe indruk van de Amsterdamse geschiedenis geeft, maar bezoekers ook bewust maakt van de impact van het alledaagse stadslawaai. "Ik denk dat die enorme drab van lawaai waar we elke dag aan blootgesteld worden ons veel energie kost. Het is goed om daar af en toe bij stil te staan."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden