Review

De geheime verzorgster van het haremmeisje

Het Hooglied is een van de raadselachtigste bijbelboeken. Geleerden breken zich al eeuwen het hoofd over dit 'boek der geliefden'. Taalkundige Nelleke Stoop-van Paridon ging het verhaal 'strikt filologisch' te lijf. En ze kwam met een nieuwe én sluitende interpretatie: haremmeisje kiest voor haar geliefde herder, en laat zo koning Salomon een blauwtje lopen.

Met lichte zelfspot vertelt ze over de promotieplechtigheid. ,,De tweede opponent kon ik bijna niet verstaan, ik weet niet hoe ik haar antwoord heb gegeven. En de laudatio is me grotendeels ontgaan.'' Nelleke Stoop-van Paridon, bijna tachtig jaar oud, is net een beetje bekomen van de drukte. Begin februari promoveerde ze in Leiden op een opmerkelijke dissertatie over het bijbelboek het Lied der Liederen -beter bekend als het Hooglied. Ze ontraadselde, tot haar eigen niet-geringe verbazing, geheimen die nog niemand vóór haar heeft kunnen ontraadselen.

De verse doctor in de letteren -frêle, het haar fraai opgestoken- wil het niet hebben over haar leeftijd. ,,Dat wordt snel koketteren'', zegt ze. ,,Je krijgt zoveel cadeau.'' Haar man, emeritus hoogleraar kindergeneeskunde, zorgt voor de koffie. Hij tikte haar proefschrift -bijna zeshonderd dichtbedrukte pagina's- in op de computer, ,,want dat kan ik niet''. Daarvoor moest de arts wel eerst voldoende Hebreeuws leren. ,,Gelukkig'', zegt zijn vrouw, ,,werd hij steeds meer door het onderwerp gegrepen''.

Stoop studeerde klassieke talen en theologie. In de jaren tachtig ging ze elke dag 'op mijn fietsje' naar de universiteitsbibliotheek in Utrecht. Ze vond het er 'heerlijk'. ,,Omdat ik vreselijk weetgierig en leergierig ben.'' Daar werd ze op een dag gegrepen door het Hooglied. Discussie en controverse kleven dit bijbelboek al ruim tweeduizend jaar aan. In de eerste eeuw vóór Christus waren de rabbijnen het erover eens dat het Lied der Liederen allegorisch geduid moest worden: het bezong de liefde tussen JHWH en het volk Israël. Daarmee verwierf dit bijbelboek, waarin God geheel ongenoemd blijft, zich een plaats in de canon. Christelijke theologen namen de joodse visie over. Nu betrof het Hooglied de liefde tussen Christus en zijn kerk, of tussen God en de mens. Weer later won de seculiere interpretatie terrein. Maar ook als je Hooglied ziet als een 'gewone' verzameling erotische liederen blijven er passages duister en onverklaarbaar.

Stoop nam stapels commentaren door, en ze verbaasde zich: hoe kon één boek zoveel verschillende vertalingen en zulke uiteenlopende interpretaties opleveren? Daar wilde ze niet aan. Zou er echt geen logische samenhang te vinden zijn? Vanuit die 'kritische verwondering', zegt ze, ging ze aan de slag.

Ze besloot het Lied der Liederen 'strikt filologisch' te lijf te gaan, 'klinisch', 'met respect voor de tekst', zonder vooringenomenheid. ,,Ik nam me voor om alle woorden te beoordelen op de échte betekenis.'' Met behulp van lexica, grammatica's, handboeken en commentaren noteerde ze van elk woord elke mogelijke betekenis. ,,Een lange weg, maar ik had de tijd. Ik hoefde geen carrière te maken. Ik wilde alleen iets leren, inzien, begrijpen.''

Toen ze van elk van de acht hoofdstukken een dik pak aantekeningen had verzameld, kwam het grote moment. ,,Ik moest keuzes maken, taalkundig verantwoorde keuzes. Waarbij ook de context geen geweld werd aangedaan.'' Ze zocht contact met hebraïcus prof.dr.Takamitsu Muraoka uit Leiden, die haar graag wilde begeleiden. Drieënhalf jaar lang stuurde ze hem pakken tekst van wat haar dissertatie zou worden.

En op een goede dag viel alles op zijn plaats. De meeste commentatoren zijn het erover eens dat in Hooglied drie hoofdpersonen aan het woord komen: het jonge meisje, haar geliefde en koning Salomon. Stoop ontdekte een vierde. De 'sleutel' bleek verstopt in hoofdstuk 1 vers 9. Dat wordt doorgaans vertaald met: ,,Met een merrie voor Farao's wagens vergelijk ik jou...'' Het lijkt dan alsof de mannelijke geliefde spreekt. Stoop vond een andere mogelijke vertaling: ,,Op een merrie bij de wagens van Farao maak ik jou gelijkend...'' Hier is niet de verliefde jongeman, maar een 'nieuw' personage aan het woord: de 'persoonlijke verzorgster' van het jonge meisje. Een ontdekking met verstrekkende gevolgen.

Stoop was, zegt ze, aanvankelijk onzeker over haar vondst. ,,Ik heb mij onthouden van alle euforie. Was zo verbaasd dat ik de enige was die deze werkwoordstam zo vertaalde. Ik voelde me helemaal niet happy.'' Maar deskundigen die ze haar bevindingen voorlegde, bevestigden haar in haar keuze, en ze moedigden haar aan. En ze vond méér aanwijzingen die haar vermoedens versterkten. Zo kwam ze, 'op strikt taalkundige gronden', tot een geheel nieuwe én sluitende literaire interpretatie.

Volgens Stoop speelt Hooglied zich bijna geheel af in de harem van koning Salomon. Daar leven jonge meisjes, concubines en koninginnen in een strikte hiërarchie bij elkaar, mét hun verzorgsters. In Hooglied wordt -net als in het bijbelboek Esther- een jong meisje voorbereid om op een dag voor de koning te verschijnen. Als zij hem behaagt, maakt hij haar tot bijslaap. Baart ze zijn kind, dan wordt ze koningin.

Een 'persoonlijke verzorgster' maakt het meisje mooi, prijst haar schoonheid en moedigt haar aan. Maar zij verzet zich met alle koppigheid die in haar is. Ze is tot over haar oren verliefd op een ander, een jonge herder over wie ze mijmert en fantaseert. De twee geliefden spreken elkaar door de tralies van de harem heen, maar bij elkaar komen kunnen ze niet.

Als het meisje eindelijk voor koning Salomon verschijnt, is hij diep onder de indruk van haar schoonheid. Als zij over haar geliefde herder zingt, verbeeldt de koning zich dat ze het over hém heeft. Salomon verheugt zich op wat hij denkt dat komen gaat, zij weigert halsstarrig op zijn avances in te gaan. In het slothoofdstuk is ze uit de harem vrijgelaten. Ze voegt zich bij haar herder.

Al met al een wonderschone liefdesgeschiedenis, met een happy end en een niet mis te verstane boodschap: ware liefde overwint. Compositorisch zit het Lied der Liederen 'geheel logisch' en 'ingenieus' in elkaar volgens Stoop. Voor haar is er geen twijfel mogelijk: dit is het werk van één, 'literair zeer begaafd' auteur. En niet ván koning Salomon, zoals meestal wordt vertaald: het verhaal betréft hem.

In haar ogen heeft het boek wel degelijk een religieuze dimensie. ,,Op heel serene wijze bezingt de auteur de unieke liefde tussen twee mensen die elkaar met lichaam en ziel beminnen. Dat kan een ontmoeting zijn in de ware zin van het woord, een dialoog op het niveau van het zijn. Zo'n ingrijpende ervaring kan de ogen openen voor de spirituele werkelijkheid.''

Vermoedelijk werd de tekst bij feestelijke gelegenheden voorgedragen. Een 'begaafd verteller' bracht het verhaal tot leven. ,,Dat de joden geen drama kenden, is niet waar. Vóór de vernietiging van de Tweede Tempel bestond er dramaliteratuur. Er is ook een dramatische versie van Exodus bekend.''

Het was de zucht om het Lied der Liederen symbolisch te verklaren, zegt Stoop, die de blik erop eeuwenlang vertroebelde. ,,Mijn man zei weleens: dat ze dat niet hebben gezien! Maar als je allegorisch kijkt, zoek je niet verder. Natuurlijk mag je van mij erin lezen wat je wilt. Maar het stáát er niet.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden