Column

De geest van Wilson is dringend gewenst

Woodrow Wilson was de 28ste president van de VSBeeld Getty Images

Op enkele maanden na is het een eeuw geleden dat de Amerikaanse president Woodrow Wilson de gevleugelde woorden sprak: 'De wereld moet veilig worden gemaakt voor de democratie'.

Het was zijn motief om de oorlog te verklaren aan het Duitse keizerrijk, dat Europa in een oorlog had gestort die volgens Wilson 'de beschaving zelf in de waagschaal stelde'.

Gemeten aan de opmars van de democratie is zijn missie een behoorlijk succes geworden. Meer dan honderd landen kennen een volledige of nog aarzelende vorm van democratie. Reden tot zelfgenoegzaamheid is er echter allerminst, ook niet in Europa. In sommige landen, zoals Polen en Hongarije, is er sprake van een terugval in vrijheid en burgerrechten; in veel meer landen staat de democratie onder druk van een populisme dat autocratische trekken vertoont.

Tegelijk is de omgeving van Europa onveiliger geworden. Premier Rutte sprak onlangs over 'de meest instabiele wereldorde sinds zeventig jaar'. Het perspectief dat Wilson schetste lijkt dus eerder te wijken dan dichterbij te komen, ook nu in de Verenigde Staten een president is gekozen die de traditie van isolationisme, dat Amerika kenmerkte in de negentiende eeuw, nieuw leven wil inblazen.

Tegendeel van Trump

Met Wilsons interventie in de Eerste Wereldoorlog legde Amerika de basis voor een sterke internationale betrokkenheid, waardoor de democratie zich kon verspreiden. De neiging tot isolationisme is evenwel nooit geweken. Zowel Wilson als later Franklin Roosevelt moest daarmee afrekenen alvorens in Europa in te grijpen.

Trump belichaamt niet alleen een herleving van de beweging America First, hij heeft ook twijfel opgeroepen over zijn democratische gezindheid. In zijn campagne spotte hij openlijk met de wetten die de democratie schragen als model van beschaving: een vrije pers, de integriteit van zijn rivalen, de menselijke waardigheid van vrouwen, moslims en Mexicanen, de betekenis van waarheid en objectiviteit en het principe van pluraliteit.

In alles toonde hij zich het tegendeel van Woodrow Wilson, die in 1917 een Amerika aan de wereld liet zien dat bereid was 'haar bloed en macht in te zetten voor de principes waaruit de republiek zelf was voortgekomen en die haar geluk en vrede hadden gebracht'. Hij deed dat op het politiek juiste moment, toen de Duitsers met het ontketenen een 'onbeperkte duikbotenoorlog' direct Amerikaanse belangen raakten. Daarmee brak hij de weerstand van de isolationisten en kreeg hij voor de oorlogsverklaring de steun van de overgrote meerderheid van het Congres.

Bondgenoot

Het motief moet hier van het politieke beslismoment worden onderscheiden. Bij Wilson stond de verbreiding van het beschavingsmodel van de democratie als drijfveer voorop, waardoor hij de interventie van de VS kon rechtvaardigen. Maar wat kan de wereld verwachten van een president, die aan de principes van de democratie geen boodschap heeft? Rutte erkende dat Trump 'heftige uitspraken' heeft gedaan, maar hij voegde eraan toe dat hij 'gelooft in de Amerikaanse democratie'. De positie van de Nederlandse minister-president is in dit kader volstrekt duidelijk: Amerika is onze bondgenoot, in goede en slechte tijden; de keuze van de president is aan de Amerikanen en wie zij ook kiezen, met die keuze moeten we het doen. De relatie moet hoe dan ook goed blijven vanwege de handelsbelangen en het bondgenootschap.

Echter ook op dit punt heeft Trump twijfel opgeroepen door de Navo 'obsoleet' te noemen. Dat woord kan zowel 'verouderd' betekenen als 'achterhaald'.

De uitspraak is uitgelegd als signaal aan de Europese partners meer aan defensie bij te dragen. Nogal wat landen, waaronder Nederland, zitten met hun bijdrage onder het afgesproken niveau. Piet de Jong noemde dat tijdens zijn premierschap in de jaren zestig, toen Amerika door de Vietnam-oorlog niet populair was, klaplopersgedrag: wel de lusten van de Amerikaanse paraplu, niet de lasten.

Tegenoffensief

Als het hierom zou draaien, heeft Trump een punt, maar duidelijk is ook dat hij Wilsons adagium, dat zo lang leidend is geweest in de Amerikaanse buitenlandse politiek, in beide dimensies op de tocht heeft gezet. Hij is niet vanzelfsprekend de hoeder van de Europese veiligheid, laat staan dat hij zich laat drijven door liefde voor de open, vrije en pluriforme samenleving.

Mede daardoor zal in Europa de druk van binnenuit op de democratie toenemen. Het stelselvijandige populisme voelt zich aan Trump verwant en door zijn succes gesterkt; de democratische krachten daarentegen kunnen zich in deze precaire tijden alleengelaten voelen door Amerika, door de historicus Huizinga in 1934 omschreven als 'het grote volk, dat de moderne staatsorde schiep en nog de vrijheid handhaaft'.

Geen reden voor defaitisme. Met de rust van Merkel, het realisme van Fillon en het idealisme van Jan Terlouw kan, in de geest van Wilson, een krachtig tegenoffensief worden geopend.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden