Column

De geest van Kennedy is dringend gewenst

John F. Kennedy.Beeld reuters

Even een raadseltje: welke partij heeft op dit moment veruit de meeste trouwe kiezers? Nee, ik zou dat ook niet hebben gedacht, maar het is de PVV. De 'ijzeren voorraad' van deze beweging is goed voor elf tot dertien Kamerzetels, bijna net zoveel als de vaste kiezersaanhang van de drie oude volkspartijen VVD, PvdA en CDA tezamen.

Deze gegevens, verzameld door Ipsos voor de tweewekelijkse politieke barometer, laten zien hoe spectaculair het electorale krachtenveld is veranderd. De voornaamste conclusie is misschien wel dat de volkspartijen, die dwars door klassen en standen heen hun kiezers wisten te binden, echt hebben opgehouden te bestaan. Zij moeten niet alleen voor elke zetel vechten, maar zich ook opnieuw beraden over hun reden van bestaan.

Dit proces is het sterkst zichtbaar bij het CDA, de bundeling van de katholieke en protestantse volkspartijen die een eeuw lang de spilpositie in de Nederlandse politiek innamen. In de jaren tachtig nog fluisterde een CDA-Kamerlid mij in het oor: 'Als ik het pleit in mijn fractie heb gewonnen, heb ik het eigenlijk ook al in de Kamer gewonnen'. Dat klonk arrogant, maar het was niet ver bezijden de werkelijkheid.

Teloorgang van het compromis
Norbert Schmelzer, KVP-leider in de jaren zestig, heeft zijn opdracht ooit omschreven als 'het verzoenen van het onverzoenlijke'. Zozeer liepen vooral de materiële belangen in zijn partij uiteen en zo zwaar woog het uiteindelijke compromis in de landspolitiek door. Wat in de gegevens van Ipsos scherp zichtbaar wordt, is de teloorgang van dit compromis in de Nederlandse politiek.

En niet alleen dat, ook de kunst om compromissen te sluiten. In de laatste kabinetsformatie zagen de onderhandelaars van VVD en PvdA daar zelfs vanaf, omdat zij de ideologische afstand te groot achtten. Zij wilden wel bruggen slaan, maar niet à la Schmelzer doch door het uitruilen van belangen. De coalitie heeft daardoor een geforceerd karakter gekregen. Pas het Herfstakkoord heeft, noodgedwongen, iets van de oude compromisgeest teruggebracht.

De PVV en ook de SP (met een ijzeren voorraad van vijf zetels) zijn de politieke uitdrukkingen van het verbroken compromis. Zij beogen niet, zoals de oude volkspartijen, volk en elite te verenigen, maar juist uit elkaar te spelen door de tegenstelling aan te zetten.

Politieke moed
Nog een raadsel. Van wie is dit citaat: 'Het compromis vrijwaart ons ervan dat de ene groep kiezers de groep aan het andere einde van het politieke spectrum vermorzelt. De verantwoordelijke wetgever beseft dat er weinig of geen kwesties bestaan waarin het gelijk en het recht en alle engelen zich geheel aan één kant bevinden'. Ja, het was een katholiek. John F. Kennedy schreef de woorden in 1955 in zijn boek 'Profiles of courage', portretten van moed.

Kennedy zag de voorbeelden van politieke moed vooral 'in de subtiele kunst van het verzoenen, het in evenwicht brengen van de krachten in de publieke opinie'. Hij hield die kunst voor essentieel om het land verenigd te houden en de overheid in staat te stellen te functioneren. In dit licht is het curieus dat uitgerekend jongens van rooms-katholieke afkomst (Wilders, Roemer, Marijnissen) de tegenstellingen in de samenleving aanblazen.

De religie en de solidariteit tussen de klassen hebben de afgelopen halve eeuw aan bindingskracht verloren, ten nadele van CDA en PvdA. De VVD is er, na de succesvolle aanzetten van Hans Wiegel in de jaren zeventig, niet in geslaagd notaris, winkelier en stratenmaker blijvend onder één en hetzelfde dak te houden. Geen van de partijen bleek in staat aan de sterke middelpuntvliedende krachten weerstand te bieden.

Aaibaarheid
Het resultaat is dat de oude volkspartijen VVD, PvdA en CDA een radicale dan wel seculiere schaduw hebben gekregen in PVV, SP en D66, die blijkens het onderzoek van Ipsos, niet snel zullen wijken. D66 heeft weliswaar een beperkte trouwe aanhang (drie zetels), maar van alle partijen de grootste aaibaarheid, dus veel potentie.

Tekent zich in de schaduw van het oude driestromenland in alle ruigheid een nieuw driestromenland af? Dan is de hamvraag: is de SP, anders dan de PVV, wel bereid tot het compromis?

 
De volkspartijen, die dwars door klassen en standen heen kiezers wisten te binden, bestaan niet meer
Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden