Review

De geest redt de gevangene

'Een lier van prikkeldraad', ISBN 90 5330 191 7, Uitgeverij Jan Mets/Novib, f 39,50. Presentatie vanavond om 20.15 uur in de Rode Hoed in Amsterdam. Toegang gratis.

In dit boek staan brieven, gedichten, fragmenten uit memoires of dagboeken van schrijvers over hun gevangenschap. De Chinese Nien Cheng maakt het isolement van haar opsluiting van 1967 tot 1973 tijdens de Culturele Revolutie voelbaar met het verhaal over een spin.

“Het nietige spinnetje werd mijn vriendin. Ik voelde me opgewekter. Het deprimerende gevoel van volkomen geïsoleerd zijn werd opgeheven doordat ik een ander levend wezen in mijn buurt had, al was het nog zo klein en niet in staat tot enig weerwerk.”

“Het hele scala van worden opgepakt, berecht, verhoord, gemarteld en vrijgelaten komt aan bod. De geestelijke weerbaarheid die uit het boek spreekt, is ontzettend indrukwekkend”, vindt Bernlef.

Hij is vooral geïmponeerd door de voorbeelden waarin de schrijver een tegenwereld schept in zijn verbeelding. “Zelfs zonder pen en papier creëren ze op deze manier een wereld om zich te beschermen.”

De Argentijnse schrijver Jacobo Timerman besluit op een dag in zijn hoofd een boekwinkel te beginnen. Hij schrijft in zijn dagboek: “Ik dacht aan alle details. De grootte van de ruimte, de naam, de typografie van de op de ramen geschilderde letters, het soort boeken dat we zouden verkopen, of het goed zou zijn boven een literaire salon te houden of misschien een experimentele filmclub.”

“Juist voor schrijvers in gevangenschap zijn pen en papier belangrijk. Door het schrijven kunnen ze de paniek en chaos in hun gedachten ordenen”, vertelt Bernlef.

De Zuid-Afrikaanse advocaat Albie Sachs heeft op grond van een rechterlijk bevel wel recht op schrijfmateriaal. “Ik heb geen controle over de omstandigheden waarin ik verkeer, maar ik kan ze beschrijven en interpreteren. In zoverre ben ik mijn lot in ieder geval meester”, schrijft hij.

“Ik schroom om over de literaire kwaliteit van het boek te spreken, want het gaat over een hele hoop andere dingen. Maar mensen hoeven het boek zeker niet alleen te kopen uit solidariteit, want het boek is ook literair gezien interessant”, meent de 59-jarige Bernlef.

'Een lier van prikkeldraad' is verschenen ter gelegenheid van het 75-jarige bestaan van International-PEN (poets, playwrights, essayists, editors, novelists). Dit is een wereldorganisatie van schrijvers, dichters en journalisten die zich inzet voor het recht op vrijheid van meningsuiting.

Vanavond wordt het boek gepresenteerd in De Rode Hoed in Amsterdam. De nieuwe voorzitter van het Writers in Prison Committee, de Deen Niels Barfoed, krijgt het eerste exemplaar. Dit comité verzamelt informatie over schrijvers en journalisten die in de problemen zitten.

De Nigeriaan Wole Soyinka en de Iranees Kader Abdolah zullen spreken over de persoonlijke beleving van hun gevangenschap, de gevolgen van censuur en hun leven in ballingschap. “Ik zal wel niet zoveel zeggen, want gelukkig heb ik geen recht van spreken”, zegt Bernlef, die het voorwoord van het boek schreef.

Een deel van de opbrengst van het boek is bestemd voor het 'Schrijvers in nood'-fonds, waar Bernlef voorzitter van is. Dit fonds, een onafhankelijk onderdeel van PEN, steunt schrijvers in nood en hun familieleden op een praktische manier.

Een aantal Nederlandse schrijvers richtte, op initiatief van A. den Doolaard, in 1971 het Noodfonds op. Den Doolaard bouwde een netwerk op met betrouwbare contacten, die de plaatselijke schrijvers konden helpen. “Hier plukken we nog steeds de vruchten van”, vertelt Bernlef.

Het geld wordt illegaal het land binnengesmokkeld en door de contacten verdeeld. “Het is moeilijk om de schrijvers die financiële hulp nodig hebben te bereiken. In China en Iran loop je het risico dat de familie het gevang in moet. Daarom moeten we soms besluiten niets te doen.”

Bernlef was al enige jaren slapend lid van de Nederlandse PEN, “want ik werd uitgenodigd”, toen hij werd gevraagd in het bestuur van het Noodfonds. “Eerlijk gezegd deed ik het niet uit politiek engagement. Ik had geen reden om nee te zeggen.”

“Gelukkig ben ik niet uit idealisme begonnen, want dan was ik teleurgesteld door de resultaten. Aan mooie gevoelens hebben schrijvers niets, wel aan geld en goederen.”

Het werkterrein van het fonds heeft zich de afgelopen jaren uitgebreid naar schrijvers die noodgedwongen hun land moesten verlaten en naar familieleden van vermoorde schrijvers en journalisten.

Vooral het aantal vluchtelingen dat een aanloopbedrag krijgt neemt toe. “Financiële hulp voor langere tijd kunnen we ons niet veroorloven, maar we kunnen ze wel wegwijs maken in de rechten van een politiek vluchteling.”

Een Irakese vluchteling zat in Nederland midden in zijn asielprocedure. Hij wilde maar één ding: verder werken aan zijn boek over de Perzische literatuur. “Hij had hiervoor boeken uit zijn bibliotheek in Irak nodig, maar durfde geen contact met zijn familie op te nemen. De regering zou dan weten waar hij was. Wij hebben voor hem de boeken bij een gespecialiseerde boekhandel besteld en betaald”, geeft Bernlef een voorbeeld van praktische hulp.

Het geld sprokkelt het fonds met veel moeite bij elkaar. Voor sponsors is het fonds niet aantrekkelijk, omdat het weinig in de publiciteit komt. “Vooral tijdens de Koude Oorlog was dat te gevaarlijk. De bijdragen zijn wél belangrijk, want door de vele aanvragen, kunnen we iedereen maar met een klein bedrag helpen.”

“Er zit een zekere vooruitgang in de martelmethodes”, kijkt Bernlef cynisch naar de toekomst: “Ze worden steeds geavanceerder. In Rusland spoten ze schrijvers gewoon gek. Nu zijn ze gestopt, maar als het middel er eenmaal is. . . Het ergst is het in Algerije. Daar worden schrijvers en journalisten gewoon uit de weg geruimd.”

“De regeringen ondernemen niets, als ze economisch niet worden geraakt. Dat gaat gewoon zo en het zal ook nooit veranderen”, zegt Bernlef berustend. “Daarom blijven de organisaties die tegen het onrecht blijven protesteren belangrijk.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden