De Fransen omarmden Rembrandt al vroeg

Nederland en Frankrijk kopen gezamenlijk Rembrandts portretten van Maerten Soolmans en Oopjen Colpit. Anderhalve eeuw geleden hielpen de Fransen de Nederlanders bij de herontdekking van hun meesterschilder.

Schilder en kunstkenner Roger de Piles (1635-1709) behoorde tot de vroegste bezitters van werk van Rembrandt in Frankrijk. In zijn collectie zaten twee schilderijen van Van Rijn en tientallen van diens tekeningen en etsen. Het betekende niet dat De Piles de Nederlander kritiekloos bewonderde. Verre van zelfs. Toen hij een jaar voor zijn dood als een schoolmeester punten ging uitdelen aan 56 bekende kunstenaars voor zijn weegschaal van Europees schildertalent, scoorde de vier decennia eerder overleden Rembrandt op veel fronten lager dan degenen die volgens De Piles tot de allergrootsten moesten worden gerekend. Rafaël en Rubens had hij het hoogst zitten.

'Een fraai talent en een solide geest', wilde De Piles Rembrandt nog wel noemen. Maar diens werk had in de ogen van de Fransman ook iets smakeloos. Dat gebrek aan elegantie en diepere gedachten weet De Piles aan Van Rijns opvoeding en aan de 'logge grond' waarop hij opgroeide.

Bezwaren als die van De Piles waren niet ongewoon in die jaren. Het dwarse van Rembrandt stond haaks op de destijds dominante stijl, het classicisme. Daarin luisterde het heel nauw als het ging om zaken als maatvoering en evenwicht in de compositie. Het viel velen zwaar om dat bij Van Rijn te zien. Het vrai naturel van de Hollandse meester ging te vaak gepaard met zondigen tegen schilderregeltjes en ontaardde gemakkelijk in excessen.

In Nederland hadden kenners al eerder kritiek geuit op Rembrandts stijl. Ze betitelden die als 'kladdery' en verweten de kunstenaar dat hij om financiële redenen kwantiteit boven kwaliteit had laten gaan. Van dichtbij leek het wel alsof schilderwerk van Rembrandt met de 'metzelaars truffel was aangesmeert'.

Ook in de uit de wereld van de vaudeville afkomstige Franse komische opera 'Rembrandt, ou la vente après décès' (1800) kwam de kunstenaar naar voren als een geldwolf. De plot draaide om de Hollandse meester die zich dood hield om de prijs van zijn schilderijen op te drijven. Vermomd als deurwaarder leidde hij in dit Franse stuk zelf de verkoop van zijn werk. Maar onder alle lolligheid zat ook veel waardering voor Rembrandt verborgen. Hij werd gepresenteerd als een miskend genie, een man die pas na zijn dood echt beroemd werd. In het tijdperk van de Romantiek dat snel volgde, omarmden de Fransen dat soort kunstenaars extra.

Een kleine halve eeuw later gaf een aantal toonaangevende Franse critici Rembrandt een nog rebelser imago. Het revolutiejaar 1848 naderde en op de Hollandse schilder konden ze hun eigen onvrede projecteren. Rembrandt zou in zijn tijd al tegen de monarchie en de katholieken hebben geageerd en een voorstander zijn geweest van republiek en democratie.

Een van de critici, Théophile Thoré (1807-1865), hielp de Nederlanders om hun meesters te ontdekken. Hals, Vermeer en Rembrandt voorop vertegenwoordigden volgens hem de volksaard: huiselijk, wars van pretenties. Dat hoorden de Nederlanders graag. Het nationalisme was in opkomst. De onafhankelijk geworden Belgen hadden Rubens op een voetstuk geplaatst. De Nederlanders deden dat nu met hun eigen kunstheld, Rembrandt. In 1853 kreeg hij een eigen standbeeld in Amsterdam. In 1885 opende in de hoofdstad het Rijksmuseum zijn deuren. Het werk van Rembrandt kreeg er een ereplek. Vincent van Gogh liet er zich inspireren. Hij was vooral weg van 'Het joodse bruidje' en schreef: "Wil je wel geloven dat ik tien jaar van mijn leven wilde geven als ik hier voor dit schilderij veertien dagen kon blijven zitten met een korst droog brood als voedsel."

Rembrandts oeuvre had inmiddels zijn weg naar het buitenland gevonden, onder meer naar Frankrijk. Ook in het Louvre hingen Rembrandts. Wat 'Het joodse bruidje' deed met Van Gogh, deed bijvoorbeeld 'Bathseba met de brief van koning David' met Franse kunstenaars als Édouard Manet en Edgar Degas. Zij maakten hun naakten met Van Rijns blote, badende vrouwfiguur in gedachten.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden