De Formule1 van de ecobouw

Enkele toekomstige buurvrouwen zetten een steiger langs een huismuur van autobanden. Beeld Herman Engbers
Enkele toekomstige buurvrouwen zetten een steiger langs een huismuur van autobanden.Beeld Herman Engbers

Het is even zoeken aan de zuidrand van Olst, maar dan doemt nabij het spoor een grote halfronde loods op, met daarnaast een kleine nederzetting van stacaravans en 'Pipo'-wagens. Vijf gezinnen gaan hier binnenkort de winter in. Zij hadden hun vorige huis al verkocht, in afwachting van hun toekomstige Aardehuis. Enkele andere 'daklozen' hebben tijdelijk hun intrek genomen in huurhuizen in het dorp.

De bouw van hun ecologische droomhuizen heeft vertraging opgelopen, want net als bij reguliere bouwprojecten stuitte ook de Vereniging Aardehuis Oost-Nederland, de collectief particuliere opdrachtgever van de bouw, op tegenvallers. "Volgens het haalbaarheidsonderzoek was het bodempakket hier in het stroomgebied van de IJssel zo gevarieerd dat funderen met betonnen palen niet nodig zou zijn", vertelt verenigingsvoorzitter Paul Hendriksen (56 op de Duurzame 100-lijst van Trouw). "Maar dat viel tegen, want op een meter of zeven, acht bleek een behoorlijk consistent veenpakket te zitten. Wil je niet dat je huis verzakt, dan moet je in zo'n situatie toch gaan heien, en ook nog eens betonnen vloeren storten."

Betonnen heipalen
Betonnen heipalen passen niet in het duurzame ideaal van Aardehuizen, want aan de bouw van earthships, zoals ze van origine heten, dient juist zomin mogelijk beton en cement te pas te komen. Autobanden met aangestampt zand uit de buurt, materialen uit de nabije natuur, zoals leem, stro en ruwe boomstammen, spullen uit de recycling en sloophout zijn de geijkte bouwmaterialen. En als er toch andere materialen nodig zijn, zoals een stalen ligger hier of daar, komen die liefst niet van een bedrijf dat verder dan 50 kilometer van de bouwplaats ligt. Want ook elke onnodige uitstoot van CO2 en elk vermijdbaar verbruik van - fossiele - brandstoffen moet zoveel mogelijk voorkomen worden volgens de bouwprincipes van een Aardehuis.

Principes of niet, betonnen heipalen bleken toch onmisbaar. Hout was geen alternatief, gezien de wisselende grondwaterstand en het gevaar van rotting daardoor. In mei dit jaar gingen de eerste palen de grond in. Inmiddels zijn ze allemaal geslagen en zijn ook de betonnen dekvloeren voor vijf van de 23 huizen gestort. Behalve principieel, was het ook financieel een fikse tegenvaller. Hendriksen heeft zich er maar mee verenigd: "Als je in Nederland Aardehuizen wilt bouwen, stuit je al gauw op dit soort funderingsproblemen."

Het bouwrijp maken van de grond kostte verder weinig, omdat de Aardehuizen geen riool krijgen en ook geen andere nutsvoorzieningen nodig hebben. Alle huizen krijgen composttoiletten, drinkwater komt uit de grond en afvalwater kan straks, na zuivering in een rietbedfilter, veilig op het oppervlaktewater worden geloosd. Elektriciteit komt van de zon, via zonnepanelen en -collectoren. De Aardehuizen hebben ook geen gas-cv nodig dankzij een optimale ligging op zuid. De zon warmt de massieve vloeren en muren op en wanneer het buiten afkoelt, geven die hun warmte weer af naar binnen.

Zelf bouwen
Op het bouwterrein is het een modderige boel en zijn laarzen geen overbodige luxe. Tussen de eerste twee huizenblokken in aanbouw laveert een verreiker op enorme banden. Het voertuig, dat met een vork zware spullen kan verplaatsen, loopt nog net niet vast in de zware klei. De chauffeuse, in het dagelijks leven webdesigner, heeft een cursus gevolgd om het gevaarte te leren besturen. Zij is een van de toekomstige bewoners, maar zal nog tot diep in 2013 moeten wachten op haar woning. Net als alle andere bewoners werkt ze minimaal één dag in de week mee aan de bouw. "Zelf bouwen is een van de hoofduitgangspunten van earthships," licht Hendriksen toe. "En zo low-tech mogelijk, zodat ook iedereen - bewoners én vrijwilligers - eraan kan meewerken. Dat andere mensen aan jóuw huis meebouwen, voelt voor mij als een cadeautje."

De bouw verloopt in fasen. Van de twee huizen die het eerst zullen worden opgeleverd, waarschijnlijk februari 2013, staat het houten skelet al overeind. Toekomstige bewoners en de - betaalde, professionele - bouwcoördinator van vandaag zijn druk in de weer met het dak. In de noordwand van de huizen zijn de deels al met leem afgesmeerde gestapelde autobanden nog goed te zien. Enkele van de staande houten kolommen zijn samengesteld uit twee aan elkaar gezette sloopbalken - 'dat werkt even goed als één nieuwe', zegt Hendriksen tevreden.

Van het tweede blok, dat drie huizen gaat omvatten, is het begin van de achterwand van autobanden al gelegd. Hier komt ook Hendriksen te wonen. Vorig jaar hoopte hij dat het dit najaar al zover zou zijn, maar hij zal eerst nog een halfjaar met zijn gezin moeten bivakkeren in een van de woonwagens op de bouwplaats. De bouw begon niet alleen later, door de tegenvaller van het heien, ook het bouwproces zelf verloopt trager dan verwacht. De snelheid waarmee mensen leren, viel in de eerste bouwperiode behoorlijk tegen, legt Hendriksen uit. "Iedereen alle aspecten van het bouwen aanleren gaat te lang duren, hebben we gemerkt. Daarom gaan we ons meer toeleggen op specialismen: de een bekwaamt zich in timmeren, een ander in banden stampen, weer een ander in lassen. Ons budget voor de drie professionele bouwcoördinatoren die in ons project meewerken, loopt tot eind 2014. We hebben dus een duidelijke deadline voor het vele werk dat nog verzet moet worden."

Zijn eigen specialisme is banden stampen. "Daar is het voor mij ook mee begonnen, toen ik in 2005 in Zweden heb meegebouwd aan een earthship. Op zich is het niet moeilijk, maar de banden moeten wel keihard zijn en waterpas uitgelijnd worden. In elke band verdwijnen wel drie kruiwagens, goed voor zo'n 100 tot 150 kilo zand. De muren worden tien rijen banden hoog, ongeveer 2.70 meter, dus je komt al stapelend en stampend steeds hoger te staan."

In de noordwanden van het eerste blok van twee huizen zijn 550 autobanden verwerkt. Voor het hele project van 23 woningen en een bezoekerscentrum zijn zeker 10.000 autobanden nodig van één en dezelfde maat. De vereniging wordt voor dit onderdeel gesponsord door een sloopbedrijf uit Staphorst. "Die leveren ons de banden voor de duur van het project; ze bezorgen ze zelfs op afroep."

Duurzaamste dorp
De deuren in de gemeente Olst staan wagenwijd open voor het bouwproject van de Vereniging Aardehuis. Deze gastvrije opstelling bezorgde de gemeente vorig jaar het predikaat 'duurzaamste dorp van Overijssel'. Een paar weken terug kreeg Olst bezoek van negentig wethouders en burgemeesters op een themadag over duurzaamheid. Hendriksen hield een inleiding en nam het gezelschap daarna mee op excursie over de bouwplaats. "Twee dagen later kwam de commissaris van de koningin. Zij wil Overijssel profileren als duurzame provincie. Daar helpt ons project natuurlijk aan mee."

Ook de bewoners van Olst worden zoveel mogelijk betrokken bij de ecologische woonwijk in Zonnekamp-Oost. Op de vegetatiedaken van de Aardehuizen, tussen de huizen in, en op de strook land tussen de huizen en de spoorlijn Deventer-Zwolle zullen de nieuwkomers straks van alles gaan verbouwen: groenten, vruchten, noten, kruiden. Hendriksen: "Inwoners van Olst die willen meehelpen met het onderhoud, krijgen dan gratis verse oogst mee naar huis. Verder hebben we onlangs de 'Stichting Olster Zon' opgericht, voor het collectief inkopen van zonnepanelen. Tachtig huishoudens uit Olst nemen daaraan deel. Zo kunnen we mooi 'buurt maken' met de rest van het dorp."

Werkloze werknemers
Het Aardehuisproject heeft ook een aanzuigende werking op andere ecobouwprojecten. Zo zijn er nu al plannen voor een stro- en leembouwproject voor 50-plussers, ook in Olst. Volgens Hendriksen zijn het juist dergelijke collectieve particuliere initiatieven die doorgaan, terwijl de rest van de bouw stilligt. "Traditionele bouwbedrijven gaan steeds meer inzien dat zij minder aanbodgericht en meer vraaggericht moeten gaan werken, en dat zij bovendien de omslag naar duurzaamheid moeten maken. BAM Woningbouw is daar een duidelijk voorbeeld van. Zij werken achter de schermen met ons mee, adviseren ons over procedures en protocollen op het gebied van logistiek en veiligheid en over wetmatigheden in de bouw. Ze leveren ons materiaal en materieel tegen inkoopprijs, inclusief terugkoopgarantie, en sturen soms ook werkloze werknemers naar ons toe, om ons te helpen met specialistische klussen. Zij zien in dat ze hun werkwijze moeten veranderen en kijken daarom over onze schouders mee. Adjunct-directeur Gerard van Groenewoud gaf ons laatst nog een mooi compliment, toen hij zei: 'de Aardehuizen in Olst zijn de Formule 1 onder de ecobouwprojecten'."

Ook woningcorporaties moeten, zo meent Hendriksen, een omslag maken naar vraaggerichtheid, dus meer rekening houden met de wensen van huurders. Woningcorporatie SallandWonen heeft die boodschap volgens hem goed begrepen, want zij is ondanks de malaise in de bouw in het project gestapt. Drie van de 23 huizen worden huurwoningen. Voor die huurwoningen, van twee ton per stuk, staat SallandWonen garant. Binnen de bouwsom van in totaal zes ton is rekening gehouden met speciale wensen van de toekomstige huurders, die trouwens net als de toekomstige eigenaren meebouwen aan het aardedorp. De woningcorporatie stelt alleen standaard kwaliteitseisen aan de bouw en laat de rest van de invulling over aan de Vereniging Aardehuis en de bewoners.

Hendriksen is er blij mee, "want een van onze doelstellingen is ecologisch bouwen voor elke beurs."

undefined

Transition Towns
De Aardehuizen in Olst zijn een concretisering van de idealen van de internationale Transition Towns-beweging (TT). De uit Engeland afkomstige TT-beweging streeft naar een duurzame wereld die niet langer 'verslaafd' is aan olie en andere eindige fossiele grondstoffen zoals gas en kolen. Mede dankzij het pionierswerk van Hendriksen werd zijn voormalige woonplaats Deventer in 2008 de eerste, internationaal erkende Transition Town van Nederland.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden