De financiële wonden van de Muur

BERLIJN - Klaus-Otto Niemann probeert zijn verhaal kracht bij te zetten: “Als uw auto ten onrechte wordt weggesleept, en de politie zegt: 'je kunt 'm terugkrijgen als je een kwart van de cataloguswaarde betaalt', dan piekert u er toch ook niet over om op die bizarre eis in te gaan? Zo vergaat het ons al jaren. Het is puur onrecht.”

Met enkele tientallen lotgenoten staat Niemann onder een serie spandoeken met boze teksten bij een restantje van de Berlijnse Muur aan de Bernauerstrasse in het hartje van de Duitse hoofdstad. Hun eis is kort en duidelijk: hun grond terug, zonder daarvoor ook maar één mark te hoeven betalen.

Met het eerste deel van de eis kunnen regering in Bonn en de stad Berlijn nog wel leven. De vroegere bewoners mogen terug naar de plek waar ze tot de zomer van 1961 woonden. Maar gratis? Nee, ze zullen een kwart van de huidige waarde moeten betalen.

Het is op deze donderdag 13 augustus op de kop af 37 jaar geleden dat het DDR-regime begon met de bouw van de Muur. Over een lengte van 43 kilometer werd Berlijn met prikkeldraad, en later met beton, in tweeën gereten. Niemann en de zijnen hadden het ongeluk dat hun huis op het gebied stond waarover de Muur kwam te lopen.

Niemann kan zich die augustusmaand van 1961 nog goed herinneren. “Een paar ambtenaren kwamen langs, vergezeld van bewapende politiemannen. Ze vertelden ons dat we binnen 24 uur ons huis uit moesten. Voor de grond kregen we duizend Ostmark. Van Volkseigentum was daar toen nog geen sprake. Voor het huis kregen we tienduizend mark. Dat is later afgebroken.”

Met zijn gezin kwam Niemann in de wijk Pankow te wonen, in Oost-Berlijn. Later week hij uit naar Charlottenburg, in het westen van de stad. Sommige bewoners van wat later 'de strook des doods' zou gaan heten (zo genoemd vanwege het hoge aantal slachtoffers onder de DDR-burgers die over de Muur naar het Westen probeerden te vluchten) werden gedwongen te verhuizen naar dorpjes in de omgeving van Oost-Berlijn. Anderen emigreerden naar het buitenland.

Toen op 9 november 1989 de Muur viel, kreeg de groep weer hoop. Misschien terug naar de oude woonplek, op z'n minst de grond terug. De hoop bleek ijdel. Na een jarenlang juridisch steekspel dolf de vereniging van voormalige bewoners het onderspit. Twee jaar geleden nam de Duitse Bondsdag de 'Muurwet' aan die bepaalt dat de grond teruggekocht kan worden tegen een kwart van de huidige waarde. “Voor de tweede keer bestolen”, brieste de vereniging.

Maar de strijd gaat door, vandaar ook de demonstratie. Nog geen honderd meter verderop wordt op deze donderdagmiddag, na jarenlange politieke ruzies, een gedenkplaats in gebruik genomen ter nagedachtenis aan de honderden mensen die hun vlucht naar het Westen met de dood hebben moeten bekopen. 'Slachtoffers van de communistische tirannie', staat er op de steen. De plechtigheid, met toespraakjes van burgemeester Diepgen en minister Merkel, trekt grote belangstelling. Aan het tafeltje waarop Niemann en zijn vereniging hun protestmateriaal hebben uitgestald, trekt vrijwel iedereen zonder te stoppen voorbij.

“Sommigen zeggen dat we een slaatje proberen te slaan uit de val van de Muur, dat velen van ons toch elders goed wonen”, zegt Niemann. “Dat laatste klopt wel, maar het gaat er ons niet om rijk te worden. We willen ons recht.”

Het geld gaat nu naar de Duitse regering en de stad Berlijn die miljoenen mark kunnen krijgen voor de grond in het dure centrum van de hoofdstad. Achter Niemann een poster met het portret van DDR-leider Walter Ulbricht die in 1961 opdracht gaf tot de bouw van de Muur. 'Met zijn maatregel van 13 augustus 1961 heeft hij de Duitse staat, 37 jaar later, alsnog een vermogen verschaft', luidt de cynische tekst op het pamflet.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden