De filosoof die dominee bleef

Jan Sperna Weiland (1925) begon zijn loopbaan als dominee en eindigde die als academisch filosoof. Maar hij bleef altijd 'iets van een dominee' houden, aldus Jos de Mul, die Jan Sperna Weiland in 1993 opvolgde als hoogleraar wijsgerige antropologie aan de Erasmus Universiteit van Rotterdam. "Sperna Weiland was een begenadigd spreker, formuleerde zorgvuldig. Daarin verraadde zich zijn jarenlange training op de kansel."

Afgelopen donderdag overleed Jan Sperna Weiland. Hij werd 86 jaar. Sperna Weiland begaf zich graag op het grensvlak van filosofie en theologie. Hij promoveerde op de visie van de filosofen Søren Kierkegaard en Karl Jaspers op het christelijk geloof. Beide denkers bleven hem zijn leven lang boeien. Zo vertaalde hij de afgelopen jaren nog Jaspers boek 'Socrates - Boeddha - Confucius - Jezus' en Kierkegaards boek 'Het begrip angst'.

Na zijn promotie werd Sperna Weiland hervormd predikant in Brouwershaven en Rotterdam. Tot hij in 1962 de kerk voor de academie verruilde en hoogleraar werd aan de theologische faculteit van de Universiteit van Amsterdam.

Later, in 1974, maakte hij de overstap naar de Erasmus Universiteit in Rotterdam (EUR), waar hij aan de wieg stond van de faculteit wijsbegeerte. Van 1979 tot 1984 was hij rector magnificus van de EUR.

Sperna Weiland oogde 'streng en afstandelijk', aldus Awee Prins, hoofddocent fenomenologie aan de Rotterdamse universiteit en oud-student van Sperna Weiland. "Hij was een wat ongenaakbare gestalte, die vrees inboezemde. Tijdens vergaderingen kon hij mensen genadeloos afkappen. 'Ik dacht het niet', zei hij dan, gedecideerd. Sommigen hebben nog de rillingen op de rug."

Maar eigenlijk, zegt Prins, "was hij een zeer aimabel en toegewijd mens. Hij speelde het toneelstuk van de steile bestuurder om dingen gedaan te krijgen."

Prins herinnert zich Sperna Weilands colleges nog goed. "Die waren vermaard, mensen kwamen van heinde en verre. Hij had een plechtstatige manier van doceren. Discussie was er nauwelijks en er hing soms een bijna heilige sfeer. Er moest hard gewerkt geworden. Filosofie, daar viel niet mee te spotten."

Prins vervolgt: "In zijn manier van omgaan was hij van de oude stempel, maar in zijn ideeënwereld was hij juist zeer progressief. Dat heeft hij in tal van theologische publicaties laten zien."

Zijn grootste verdienste was volgens Jos de Mul dat hij de vaderlandse filosofie weer op de kaart zette. "Nederlandse filosofen kijken altijd over de grens. Daar bracht Sperna Weiland, met een hele reeks boeken, verandering in."

Awee Prins ziet het belang van Sperna Weiland als filosoof vooral in het feit dat hij de antropologie weer hoog op de filosofische agenda zette. "Hij bleef de vraag naar de menselijkheid van de mens keer op keer stellen."

Dat deed hij met name in zijn studie 'De mens in de filosofie van de 20ste eeuw' uit 1999, die vele herdrukken beleefde.

In een toegankelijke, van onnodig jargon ontdane stijl liet hij de bepalende denkers van de 20ste eeuw de revue passeren en gaf telkens een heldere inleiding in hun denken. Aan de hand daarvan liet hij zien hoe het filosofisch denken over de mens veranderde. Van diens hoge status als autonoom, rationeel wezen bleef weinig heel. Zijn vermogen tot reflectie stelt hem op afstand van zichzelf en zijn omgeving. Helemaal 'thuiskomen' doet hij nooit.

In een interview met Trouw zei Sperna Weiland hierover: "Dan kun je met afgunst kijken naar die hond, die nadat 'ie een uurtje aan het stappen is geweest voor de kachel gaat liggen, zijn ogen dicht doet en gaat slapen. Die heeft geen last van reflexiviteit." Awee Prins: "Sperna Weiland was een realist. Naïviteit was hem volstrekt vreemd."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden