'De film is een dak boven het hoofd'

'Qissa', de openingsfilm van het filmfestival van Rotterdam, is ontstaan uit de pijn van religieus geweld die veel Indiërs met zich meedragen. Regisseur Anup Singh kreeg er ook in zijn eigen familie mee te maken.

India heeft een enorme filmindustrie: Bollywood. Toch bereiken Indiase films hier zelden de bioscoop. Uitzondering vorig jaar was 'The Lunchbox', een delicaat drama uit Mumbai met in de hoofdrol Irrfan Khan. De Indiase steracteur was eerder te zien in de boekverfilming 'Life of Pi' en keert nu terug in 'Qissa - The Tale of a Lonely Ghost'. Het is de Indiase hartekreet van regisseur Anup Singh (52), die vandaag het 43ste internationale filmfestival van Rotterdam opent.

"De vader in mijn film is slachtoffer én slechterik tegelijk", zegt Singh, die behalve als filmmaker ook actief is als filmdocent en auteur. De vader is een sikh die in 1947, bij de scheiding van India, moet vluchten uit de Punjab. Samen met zijn vrouw en drie dochters strijkt hij elders in India neer. Maar vader voelt zich ontworteld. Als zijn vrouw een vierde dochter baart, slaan de stoppen door. Het meisje krijgt jongenskleren aan, een tulband op, en leert beren schieten. En dat is nog maar het begin van het prachtig gefotografeerde drama over de traumatische geschiedenis van India, door Anup Singh verteld aan de hand van een meisje dat als jongen door het leven moet. Aan de vooravond van het festival wil de Singh daar vanuit zijn woonplaats Genève wel een paar vragen over beantwoorden.

India heeft een van de grootste filmindustrieën ter wereld. Waarom maakte u 'Qissa' buiten Bollywood om?

"Bollywood produceert alleen films in het Hindi, de dominante taal van Noord-India. Mijn film is opgenomen in het Punjabi, een minderheidstaal. Verder produceert Bollywood, zoals alle filmindustrieën, films die verpakt kunnen worden volgens bepaalde formules: romantiek, actie en komedie. Bollywoodfilms moeten daarbij altijd een paar zang- en dansnummers hebben. 'Qissa' past niet in die structuur. Maar gelukkig zijn er in India ook andere producenten, geïnteresseerd in onafhankelijke films. Een van mijn belangrijkste financiers, naast bijdragen uit Nederland, Duitsland en Frankrijk, is de National Film Development Corporation of India.

Tegelijkertijd moet ik zeggen dat er wel dingen aan het veranderen zijn in Bollywood. Er zijn jonge filmmakers actief die in de formules een uitdaging zien. Het Indiase publiek verandert ook. 'Qissa' is enthousiast ontvangen op Indiase filmfestivals, en zal in april in heel India te zien zijn."

Is de rol van het patriarchaat, en de rol van vrouwen, ook veranderd?

"Mijn film begint in 1947. Er is sindsdien veel veranderd in India. Maar de verandering zit vooral aan de oppervlakte. Vrouwen werken in alle sectoren, en bekleden topfuncties in de industrie, evenals in de regering, maar er is vaak een glazen plafond waar ze niet doorheen breken. Het patriarchaat regeert nog steeds. Het verbergt zijn lelijke gezicht van onrecht en geweld achter een sluier van traditie, religie en cultuur."

Waarom keert u in 'Qissa' terug naar 1947?

"Het is het jaar waarin India door de Britse kolonisten werd gescheiden in India en Pakistan. De scheiding van een land, een volk en een cultuur op basis van religie leidde ertoe dat tien miljoen mensen plotseling op de vlucht moesten, en dat nog meer miljoenen werden afgeslacht in het geweld. 'Qissa' is ontstaan uit de kwelling, het hartzeer en de onvrede die veel Indiërs met zich meedragen, als we denken aan religieuze hypocrisie en religieus geweld dat zo vaak ontaardt in massaslachtingen, ook vandaag de dag.

'Qissa' stelt de vraag: hoe kunnen we ontsnappen aan het diepgewortelde sektarisme en het geweld tegen vrouwen als we onze ideeën over thuis, land, geslacht en identiteit niet heroverwegen? Mijn film gaat ook over het India van vandaag. De intolerantie en discriminatie die we toestaan in onze eigen families, en in het sociale, culturele en politieke leven."

De vader in de film, gespeeld door Irrfan Khan, is niet alleen maar goed of slecht.

"Juist, de vader is liefdevol én gewelddadig, slachtoffer én slechterik. Het is een karakter dat de verwachtingen van het publiek niet bevestigt, maar uitdaagt. Mijn leermeester in de cinema is de grote Indiase regisseur Ritwik Ghatak. Hij stelde een heel simpele maar angstaanjagende vraag in al zijn films: wie is geen vluchteling?"

Er zit een autobiografische lijn in het drama?

"Ja, mijn grootvader van vaders zijde was in 1947 een van de miljoenen vluchtelingen. Heel zijn leven droeg hij een bittere wrok over het verlies van thuis. Hij was er stuk van en richtte zich vaak met een soort wanhopig geweld tot zijn eigen familie. Op de een of andere manier moest hij zijn verlies wreken. Mijn grootvader verhuisde uiteindelijk naar Tanzania, Oost-Afrika, waar mijn vader opgroeide en ik in 1961 werd geboren.

Later, in mijn tienertijd, werden we gedwongen Afrika te verlaten. We waren weer dakloos. Maar behalve de pijn herinner ik me ook de nacht op de oceaan, toen er op het dek, tussen de sterren, ergens tussen Afrika en India, een film werd vertoond. Ik wist op dat moment dat als ik die filmervaring weer zou kunnen oproepen, ik nooit meer dakloos hoefde te zijn. Ik had mijn thuis gevonden in de film."

Filmfestival Rotterdam (22 januari - 2 februari)
Het 43ste International Film Festival Rotterdam opent vanavond in congrescentrum De Doelen met het Indiase drama 'Qissa'. Het publiek ziet in de Pathébioscoop op het Schouwburgplein een andere aftrap: het voor vier Oscars genomineerde 'Her' van Spike Jonze met Joaquin Phoenix.

Vijftien films dingen mee naar een Tiger Award, waaronder 'Afscheid van de Maan' van Dick Tuinder. Voorzitter van de Tiger-jury is de Palestijnse regisseur Elia Suleiman, bijgestaan door onder meer Nanouk Leopold.

In het themaprogramma 'The State of Europe' veel films over immigratie, identiteit en leefomstandigheden in Europa, waaronder 'Gare du Nord' en 'Géographie Humaine' van Claire Simon, en de Italiaanse Gouden Leeuw-winnaar 'Sacro GRA' van Gianfranco Rosi.

Het leukste beroep: de paperclipombuiger in de Japanse Tiger-kandidaat 'Anatomy of a Paper Clip'.

De langste film: de vijfenhalf uur durende dagboekfilm 'Mes Sept Lieux' uit België.

De tv-serie: 'Southcliffe', vorig jaar uitgezonden door Channel 4, over een Engels dorp dat opgeschrikt wordt door een moordpartij.

Over het geheimzinnig genot dat muziek verschaft aan lichaam en geest: het op Mallorca opgenomen 'De la musique ou La jota de Rosset' van de filmende filosoof Fitoussi.

Verstopt in het programma: James Franco, Charlotte Gainsbourg en Susan Sarandon.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden