'De feministische strijd heeft zich verplaatst van de straat naar de binnenkamers'

“Kijk, dit moet toch ècht niet meer kunnen”, zegt ze en vouwt een oude krant open, waarin een staatsiefoto is afgedrukt van de Europese regeringsleiders, bijeen in Cannes. “Premier Kok gaat zonder één vrouw in z'n delegatie op handelsreis naar China!”

Marjan Sax (47), feministe van het eerste uur, mist de vrouwelijke premiers. Beide voorbeelden dienen ter illustratie dat er nog wel het een en ander te doen valt in de vrouwenstrijd. “Het gaat heel traag”, vindt Sax, “al gaat het wel vooruit. Zo zijn er meer vrouwelijke ministers in dit kabinet.” Maar ze wil vooral 'positief' zijn, een woord dat ze meermalen gebruikt in het gesprek. Want: “De vrouwenbeweging is een heel erg succesvolle sociale beweging die in korte tijd heel veel tot stand heeft gebracht.”

Het voormalige gebouw van de GG & GD aan de 1e Helmersstraat in Amsterdam-West ademt met z'n granieten vloeren en glas-in-loodramen de sfeer uit van een vooroorlogs zwembad. Het fungeert tegenwoordig als een kantorengebouw voor idealistisch bevlogen ondernemingen, waaronder 'Mama Cash'.

Twaalf jaar geleden richtte Marjan Sax samen met vier andere vrouwen het fonds op. Vrouwen die een eigen bedrijfje of sociaal-cultureel project willen starten, kunnen er terecht voor een lening. Concreet helpt Mama Cash zo jaarlijks tussen de 150 en 200 initiatieven in Nederland en in de Derde Wereld. De basis voor het kapitaal van Mama Cash werd gevormd door de erfenis die vader Sax aan zijn dochter naliet. “Het fijne van het begin was”, zegt Marjan Sax, “dat er geld was. Want geld trekt geld aan. Dat maakte gelijk dat mensen ook meer vertrouwen in ons hadden.”

Voor haar initiatief van Mama Cash kreeg Marjan Sax onlangs de Zilveren Anjer. Ze was “heel verbaasd” toen ze hoorde dat aan haar de prijs was toegekend. “En ook een beetje geschrokken. Want het was een erkenning voor wat ik voor de vrouwenbeweging had gedaan. Mijn schrik was: ik heb nog nooit iets in mijn eentje voor de vrouwenbeweging gedaan, maar altijd samen met anderen.”

Haar ouders stonden niet te juichen toen zij in de roaring sixties op de voorgrond trad bij de bezetting van het Maagdenhuis en mee ging doen met de Dolle Mina's. “Het was een joodse immigrantenfamilie die heel sterk had dat je je gedekt moet houden, dat je je niet kwetsbaar moet maken in het openbaar.” Maar ze lieten haar begaan.

“De tijdgeest, denk ik”, zegt ze op de vraag wat haar bewoog om mee te gaan doen in de feministische beweging die haar vanuit haar gegoede burgerlijke achtergrond niet met de paplepel was ingegoten. “Ik heb dank zij de Maagdenhuisbezetting ook een snelle curcus maatschappelijk bewuste inzet gehad. Ik leerde daar andere visies op de politiek en de maatschappij kennen. En ik vond het ook allemaal.”

Vijfentwintig jaar later lijkt het wel alsof de feministische beweging op sterven na dood is. Een demonstratie tegen een dreigende maatregel om de pil uit het ziekenfondspakket te halen, trok vorig jaar maar een handjevol, veelal oudere vrouwen. De Rode Vrouwen zijn opgeheven. En in het feministisch maandblad Opzij wordt zo nu en dan gezucht dat het hoog tijd wordt voor een nieuwe feministische golf.

Sax verzet zich tegen dat beeld van een kwijnende vrouwenbeweging dat de media volgens haar graag mogen schetsen. De fundamentele fout die gemaakt wordt, zegt ze, is dat het feministische vuur wordt afgemeten aan het aantal demonstraties. De media berichten bijvoorbeeld veel minder over de vrouwenlobby die er achter de schermen voor heeft gezorgd dat de pil gewoon in het ziekenfonds blijft. “De vrouwenbeweging is sterk veranderd. Ze leeft niet meer bij demonstraties en actievoeren. De strijd heeft zich verplaatst van de straat naar de binnenkamers en lijkt daarom minder zichtbaar. Maar de vrouwenactie wordt nu in professionele organisaties gevoerd, bijvoorbeeld over het feit dat vrouwen nog steeds veel minder verdienen dan mannen, over pensioenen, over kinderopvang.”

“Het resultaat van de vrouwenbeweging in de afgelopen vijfentwintig jaar is vooral dat het denken heel erg is veranderd. Dat is ook waar de dagbladen altijd op stuk lopen. Dat is hen te wazig. Neem de vanzelfsprekendheid waarmee mannen tegenwoordig de kinderen van de crèche halen. Daar werd tien jaar geleden nog over gegiecheld. We merken het ook bij Mama Cash. We krijgen ontzèttend veel aanvragen binnen. Dat aantal groeit nog steeds. Op het toneel zijn veel meer feministische produkties dan twintig jaar geleden. Je ziet het ook op het Holland Festival. Daar worden nu vrouwelijke componisten uitgevoerd. En wat begon als een witte westerse vrouwenbeweging, is uitgegroeid tot een wereldwijde beweging van vrouwen die zich verzetten tegen seksueel geweld en tegen de overheersing van vrouwen.”

Ze vindt niet dat ze zelf dan ook maar uit de veilige omgeving van de vrouwenbeweging moet en meer op het breukvlak moet gaan opereren. “Wat wij hier doen, is juist die groepen ondersteunen die op die grens werken: vrouwen die een eigen bedrijf willen beginnen, allochtone ondernemers. En je kunt een maatschappij niet veranderen als de cultuur niet mee verandert, dus ondersteunen we vrouwengroepen op het gebied van cultuur, literatuur, theater en dans. En in de Derde Wereld steunen we autonome vrouwengroepen. Ik heb dus wel degelijk het gevoel dat Mama Cash juist op dat breukvlak zit.”

Anders dan sommige andere doorgewinterde feministes moppert Sax niet op jonge vrouwen die de verworvenheden van de vrouwenstrijd als vanzelfsprekend aanvaarden zonder zich zelf bij de feministische beweging te voegen. “Er zijn een hele hoop jonge vrouwen die nu eind twintig, begin dertig zijn, die de erfenis van de vrouwenbeweging krijgen. Die worden opgezadeld met de opdracht dat het nu allemaal uitgevoerd moet worden. Die moeten het nu allemaal maar waarmaken. Dat is nogal wat.”

Ze toont begrip voor de jonge hoog opgeleide vrouwen die het carrière maken graag overlaten aan hun partner, omdat ze het opvoeden van hun kinderen belangrijker vinden. “Het ìs ook een heel groot dilemma. Het is ergens ook onzinnig dat je die keuze moet maken. Het is niet mogelijk voor mannen en vrouwen om in flexibele werktijden te werken zonder daarbij je carrière te verspelen. Zolang in de carrière-opbouw hiermee geen rekening wordt gehouden, zal het vrouwen niet lukken om echt een gelijke positie te krijgen.”

De voortschrijdende emancipatie ten spijt, is Mama Cash allerminst overbodig. Eerder het tegendeel, vindt Sax. Ze is verwoed op zoek naar nieuwe donateurs, naast de duizend die Mama Cash al steunen. “We hebben heel veel geld nodig. Dat komt niet alleen door de groeiende vraag, maar ook doordat de overheid zo sterk bezuinigt. Daarom is het van belang, dat er een onafhankelijk geldcircuit is van vrouwen, want vrouwen zijn over het algemeen als eerste het slachtoffer van bezuinigingen.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden