De feilbare dokter

En toen zaten we in de Rode Hoed te praten over artsen als oorzaak van narigheid. Het ging niet over complicaties die min of meer onvermijdelijk zijn bij medisch handelen. Het ging over narigheid die het gevolg is van minachting, onverschilligheid, cynisme zelfs.

Tijdens mijn studie hoorde ik over het moeizaam aanleren van bepaalde chirurgische technieken het grappig bedoelde commentaar: "Al kost het me tien boeren, ik zal het leren." Ik vond dat niet zo amusant, want ik kom uit de maatschappelijke laag van de boeren die hier geofferd werden. Er ligt in deze opmerking een hele wereld besloten waarin de dokter op grote maatschappelijke afstand van de patiënt zijn werk verricht.

Een extreem voorbeeld: in 1895 bezocht John Finney, een jonge Amerikaanse chirurg, zijn Europese collega's. In Berlijn woonde hij een operatie bij op een jonge vrouw en schrok zich een ongeluk. Het ging om een meisje van twintig jaar oud. Ze werd de volle collegezaal binnengereden, ter plekke geheel ontkleed, spartelend en schreeuwend op de tafel gehesen waar zij tijdens de ingreep werd vastgehouden door vijf verplegers die haar af en toe een klap gaven als ze te hard gilde.

De geschrokken Finney vroeg na afloop aan de chirurg waarom men geen anesthesie gebruikte? De man haalde zijn schouders op en zei: "Niet nodig, ze werd toch goed vastgehouden?" In 1895 was anesthesie al veertig jaar beschikbaar. Deze behandeling van patiënten als een onderklasse verdween niet zo gauw.

In juli 1945, kort na de bevrijding, stierf een jonger broertje van mij, ik heb hem nooit gekend, aan een korte koortsende ziekte in het ziekenhuis. Toen mijn vader aan de huisarts vroeg waar zijn kind aan overleden was, kreeg hij als antwoord: "En als je 't weet, wat dan?" Uit het feit dat ik u deze anekdote kan vertellen, blijkt wel dat mijn vader deze uitwisseling als precies zo schofferend beleefde zoals wij dat nu zouden ervaren.

Een dergelijke grofheid is natuurlijk niet langer aan de orde, maar toch is er bij veel medisch handelen sprake van een laten we zeggen onachtzaamheid, die verrassend ernstige gevolgen kan hebben voor zieke mensen. Voorbeelden? Hoe meer gynaecologen, hoe meer keizersneden. En u mag zeggen of die toename komt door betere inschatting van de obstetrische problematiek of door behoefte aan nachtrust, een tweede huis of de wens tot ervaring in de operatiekamer.

Dan is er de oncologie, waarbinnen al jaren beweerd wordt dat het schrikbeeld van zinloze chemotherapieën die het leven van stervende mensen alleen maar verpesten voorgoed tot het verleden behoort. Maar in de praktijk blijkt men nog altijd tot heel wat akeligs bereid, zonder enige winst voor de patiënt, die zeker bij uitgezaaide kanker vaak slecht geïnformeerd wordt over de zin en onzin van chemotherapie.

Een andere bron van ellende is de geestloze verslaafdheid aan diagnostiek die vooral bij ouderen zo beschadigend kan zijn. In het ziekenhuis weten ze je probleem desnoods tot op die ene nucleotide in je DNA na te pluizen, maar ze zijn niet in staat om je gebit, je hoorapparaat en je bril op een vindbare plek neer te leggen.

Overigens kwam er in de jaren zeventig wel een omslag in het omgaan met patiënten als een onderklasse. Ik meen dat dit komt (maar dit is medische sociologie van zeer koude grond) doordat er toen een generatie artsen naar voren trad waartoe ikzelf behoor: jongens en meisjes uit milieus zonder congenitaal aplomb, zonder corpsneigingen, zonder dubbele naam of een gouden tientje onder hun tong, kinderen uit de arbeidersstand of van kleine middenstanders, fans van The Rolling Stones, The Beatles en Dylan. Zij creëerden het klimaat waarin medisch-ethische commissies ontstonden om het offeren van die tien boeren tegen te gaan. Niet omdat zij moreel van betere makelij waren, maar omdat zij onder hun patiënten voornamelijk mensen uit hun eigen straat troffen.

Er valt wel enige lering te trekken uit deze nogal ontmoedigende informatie. Dokters blijken in alle opzichten feilbare mensen en als patiënt is het raadzaam je daartegen te wapenen. Niet door een verlammend wantrouwen, want dan kun je nooit meer naar een dokter toe, maar door gezonde scepsis over wat de dokter je voorstelt en door (als dat kan) de tijd op te eisen om je scepsis te onderbouwen dan wel te laten wegnemen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden