De fatale obsessies van Rigoletto

Regisseur Damiano Michieletto: Ik ben hier niet om tegemoet te komen aan de smaak van het publiek. Beeld rv

De Nationale Opera presenteert vanavond een nieuwe productie van Verdi's 'Rigoletto'. Hoe kun je aan zo'n overbekende opera nog iets eigens toevoegen? Regisseur Damiano Michieletto koos voor de klinische, witte omgeving van een gekkenhuis. 'Ik ben hier niet om tegemoet te komen aan de smaak van het publiek.'

Giuseppe Verdi doopte de Franse hofnar Triboulet in Victor Hugo's toneelstuk 'Le roi s'amuse' om in de Italiaanse Rigoletto. Hij gaf die lekker bekkende naam aan een opera die sinds de Venetiaanse première in 1851 nooit meer van het repertoire verdween en die tot de allerpopulairste ooit gerekend wordt. Iedereen, ook hij die niets van 'Rigoletto' of opera afweet, kan de aria 'La donne è mobile' onmiddellijk meezingen - dat aanstekelijke, haast ordinaire wijsje dat Verdi de verderfelijke hertog van Mantua in de mond legt en hem daarmee optimaal tekent, een muzikale smoel geeft.

Om deze hertog is het de Italiaanse regisseur Damiano Michieletto minder te doen, al heeft hij een interessante kijk op het personage. Daarover straks. Want Michieletto focust in zijn nieuwe enscenering voor De Nationale Opera volledig op Rigoletto zelf. De vileine, gebochelde nar die 'in functie' net zo verdorven is als zijn hertogelijke baas, maar die privé de overbezorgde vader van Gilda is. In zijn obsessieve pogingen haar af te schermen van de vuige buitenwereld van de hertog en diens hovelingen, maakt hij een enorme vergissing. Zijn plan om de hertog door een huurmoordenaar uit de weg te laten ruimen loopt faliekant mis, omdat Gilda zich heimelijk voor de hertog opoffert. De mismaakte vader doodt zodoende zijn eigen dochter en laat de vloek uitkomen die aan het begin van de opera over hem uitgesproken is.

Griekse tragedie

"Dat thema raakt aan de Griekse tragedie", vertelt Michieletto in het auditorium van Nationale Opera & Ballet waar net de eerste toneelrepetitie met het orkest erbij afgelopen is. "In de mythologie is dat een terugkerend thema, een kind dat zijn vader of moeder doodt, of omgekeerd. Een tegennatuurlijke daad waardoor je je verstand kunt verliezen. Daarom speelt mijn enscenering zich af in de klinische, witte wereld van een inrichting. Rigoletto is waanzinnig geworden en beleeft de tragische gebeurtenissen in een flashback. Wij zitten in het hoofd van Rigoletto en kijken mee. Hij voert een gevecht om niet compleet gek te worden. De productie is een reis door de ziel van een man die vermorzeld is door zijn eigen fatale obsessies. Het personage is gedurende de hele opera op de bühne. Ik ben zo blij dat onze Rigoletto Luca Salsi, na aanvankelijke aarzelingen - 'Ik kan onmogelijk de hele voorstelling lang op het toneel blijven' - daar uiteindelijk toch met volledige overtuiging in toestemde."

Mooi dat bariton Salsi overstag ging, maar hoe denkt Michieletto dat het Amsterdamse publiek, dat zijn 'Rigoletto' door en door kent, zal reageren op zijn visie? Michieletto's vorige productie in Amsterdam - Rossini's 'Il viaggio a Reims' - kon rekenen op eufore bijval van het publiek. Maar in Londen, waar operaliefhebbers zich doorgaans niet met luide afkeuringen hoorbaar maken, werd Michieletto door publiek en (sommige) pers genadeloos aan de schandpaal genageld voor zijn visie op Rossini's 'Guillaume Tell'.

"Natuurlijk trek ik me het aan als toeschouwers niet tevreden zijn. Ze betalen veel geld voor een kaartje en je wilt het liefst dat ze tevreden naar huis gaan. In Londen was ik verbaasd over de heftige reacties, maar ik ben het inmiddels ook wel gewend. Uiteraard is er geen enkele reden waarom 'Rigoletto' zich zou moeten afspelen in een gekkenhuis, in plaats van aan het historische hof van Mantua. Maar je hoopt dat jouw ideeën de juiste emoties teweegbrengen bij het publiek. Ik vind dat bezoekers niet gemakkelijk achterover mogen leunen, maar juist rechtop moeten zitten. Menselijkheid en waarachtigheid van de personages is het belangrijkste, niet in welke omgeving ze rondlopen of in welke tijdsperiode.

"Het gebodene kan niet voorspelbaar of zwak zijn, dat mag niet. Het moet op een goede manier shockeren, nieuwsgierig maken. Ik creëer theater, theater met sterke emoties. Die emoties wil ik tonen, voelbaar maken. En dat in een hedendaagse theatertaal waarin de moed om te onderzoeken doorschemert. In zijn brieven heeft Verdi het haast nooit over zangers, maar altijd over meneer de acteur en mevrouw de actrice. Veelzeggend vind ik dat.

"Nee, in Italië is het veel moeilijker om opera op deze manier te brengen. Zeker een titel als 'Rigoletto'. Verdi is daar nationaal bezit, daar moet je van afblijven, vindt men. Maar die houding verandert niets aan mijn gedrevenheid. Ik ben hier niet om tegemoet te komen aan de smaak van het publiek."

Ouderwetse cliché-elementen

Een klinische, witte omgeving dus, zonder al te veel tierelantijnen. Maar Michieletto handhaafde wél Rigoletto's bochel, en ook de vloek die over de nar wordt uitgesproken vindt hij belangrijk. Terwijl dat nou juist ouderwetse cliché-elementen uit een voorbije theaterwereld zijn. Toch?

"Die bochel is belangrijk. Die geeft aan dat Rigoletto uit balans is en dat hij zijn hele leven door anderen al gezien is als anders, apart en er niet bijhorend. In onze enscenering heeft hij ook nog rare, knellende schoenen aan, waardoor hij de pijn van het anders zijn heel nadrukkelijk voelt. Die inktzwarte humor van hem, altijd ten koste van anderen, die moet ergens vandaan komen.

"De vervloeking van Rigoletto door Monterone, wiens dochter door de hertog verkracht is, is eigenlijk niets meer dan een vraag aan de nare nar: 'Waarom lach jij om mijn leed? Je zult binnenkort zelf hartverscheurend huilen.' Bij ons verandert Monterone op dat moment heel snel in Rigoletto, zodat de nar eventjes letterlijk in de spiegel kijkt. Die vloek wordt een absurde obsessie voor hem. Hij weet dat het fout gaat, dat het gaat gebeuren. Als een man die in de dodencel zit. Onontkoombaar."

De regisseur vertelt dat hij lang heeft nagedacht over het personage van Gilda. "Waarom zou iemand zich willen opofferen voor zo'n enorme zak als de hertog? Maar met haar opoffering scheurt ze zich los van haar vader, los van diens obsessieve bescherming. Liever doodgaan voor iemand van wie ze houdt dan leven als een levenloze pop bij iemand voor wie ze geen affectie voelt, die haar verborgen houdt. Met haar opoffering wordt Gilda een heldin. Ze redt de hertog en maakt daarmee een keuze tegen haar vader. Het stille lijden onder zijn krampachtige bescherming, daar heeft ze genoeg van. Om haar een beetje te begrijpen hebben we drie video's toegevoegd waarin je Gilda als klein meisje ziet."

Michieletto vergelijkt de hertog met Don Giovanni, de libertijnse titelheld uit Mozarts opera. "Net als de Don verandert hij van naam en van kleding teneinde vrouwen te kunnen veroveren, maar net zomin als Giovanni slaagt hij er in gedurende de opera zijn begeerde vrouwen in bed te krijgen. Gravin Ceprano niet, Gilda niet en Maddalena niet. Voor Rigoletto wordt de hertog, of liever de wens hem te vermoorden, een obsessie. Dat vuige liedje van hem, 'La donna è mobile', wordt op het moment suprême herhaald. Dan en daar realiseert hij zich dat de hertog aan zijn wraak ontsnapt is, en diens liedje, diens woorden, doden hem opnieuw. In zijn waanzin ziet Rigoletto aan het slot alle koorzangers aan voor de hertog. Zijn obsessies zijn hem fataal geworden."

'Rigoletto' gaat vanavond in première bij De Nationale Opera. Het Nederlands Philharmonisch Orkest staat onder leiding van Carlo Rizzi. Tien voorstellingen t/m 5 juni. www.dno.nl

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden