Opinie

De fascinatie voor Adolf Hitler kan het verleden verhelderen

De Duitse propagandafilm 'Triumph des Willens' van Leni Riefenstahl (1935).

Het plan voor een tv-serie over de nazileider zorgt voor ophef. Dat zijn leven kan dienen als vermaak is voor zijn slachtoffers nauwelijks acceptabel.

Onder de kop 'Commercie stort zich op leven en werk van Hitler' berichtte Duitsland-correspondent Antoine Verbij in Trouw (15 oktober) over plannen van twee grote Duitse productiemaatschappijen om een achtdelige televisieserie over Adolf Hitler te maken. Het gaat om een miljoenenproject voor een internationaal publiek. Het nieuws verscheen niet alleen in de serieuze pers in West-Europa, maar ook in entertainmentmedia.

Deze brede ontvangst is tekenend voor het omvangrijke terrein waarop een historisch fenomeen als Hitler een rol van betekenis vervult. Die betekenis is omstreden. Niet alleen haastten de tv-producenten zich immers om bij de presentatie expliciet aan te geven dat zij niet uit waren op heldenverering maar juist een psychologisch overtuigend portret wilden schetsen. Duiding in termen van heroïek is duidelijk niet gewenst, zoals ook commercialisering onwenselijk wordt geacht.

Commercialisering
De beoogde televisieserie wordt door Verbij en anderen opgevat als een 'een toenemende commercialisering van het thema 'Hitler''. Die ontwikkeling is allesbehalve nieuw. Al sinds de opkomst van het Derde Rijk, en zeker na het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog, gingen propaganda en commercie hand in hand. Zowel aan nationaal-socialistische zijde als door tegenstanders in het buitenland werd Hitler opgevoerd in tal van boeken, films, karikaturen en stripverhalen. Sommige uitingen waren accuraat en feitelijk, andere veeleer fictief, maar geen van alle waren ze a-politiek.

In naoorlogse decennia figureerden Hitler en een bescheiden aantal andere kopstukken van zijn regime in talloze documentaires, boeken en speelfilms. Door de enorme impact van de Tweede Wereldoorlog, het immense verlies aan levens en de grootschalige materiële vernietiging - die bovenal gekoppeld werden aan het optreden van het Duitse staats-, partij- en legerapparaat - nam de fascinatie voor Hitler alleen maar toe. Die belangstelling werd niet uitsluitend gevoed door de wens om te begrijpen hoe de Tweede Wereldoorlog kon gebeuren, hoe Hitler opereerde en wat hem bezielde, maar ook om een blik te kunnen werpen op de personificatie van 'het kwaad'. Waar de ene lezer of kijker bovenal gemotiveerd werd door de wens grip te krijgen op het recente verleden, werd een ander gedreven door een verlangen iets te kunnen 'ervaren' van haast onmenselijke misdaden.

Op deze wijze vervult Hitler als historisch fenomeen meerdere rollen in de hedendaagse cultuur. Dat episoden uit zijn levensverhaal kunnen dienen voor ontspanning en vermaak is voor velen die zich bewust zijn van het door hem veroorzaakte leed niet of nauwelijks acceptabel. Het is echter een vaststaand gegeven. Een gegeven dat, ondanks alle vereenvoudigingen tot clichévoorstellingen, aantoont hoezeer de Tweede Wereldoorlog voortleeft tot op de dag van vandaag. Evenzeer is ook het uiten van protesten tegen commerciele, quasi-fictieve of heroïserende verbeeldingen - op televisie en ook in nieuwe media - een terugkerend gegeven. Zo leidde de Amerikaanse tv-serie 'Holocaust' in 1978 tot de beschuldiging van onder anderen Elie Wiesel dat dit verleden hierin getrivialiseerd werd. Toch bracht juist deze serie teweeg dat het grote publiek zich in belangrijke mate bewuster werd van de Jodenvervolging.

Collectieve blik
Populaire verbeeldingen van Adolf Hitler en andere hoofdpersonen uit de Tweede Wereldoorlog komen tegemoet aan uiteenlopende publieke wensen. Hoewel deze uitingen vaak bestaande en niet altijd even accurate opvattingen bevestigen, kunnen ze daarnaast een rol vervullen in het bijstellen en zelfs nuanceren van de collectieve blik op dit verleden. Dat vraagt echter om bereidheid van makers om zich nieuwe wetenschappelijke inzichten eigen te maken en om platgetreden paden en sensatiezucht te vermijden.

Het feit dat er bij de nieuwe Duitse serie ook internationale deskundigen worden betrokken stemt wat dat betreft hoopvol. Wellicht kunnen juist zij aandacht vragen voor de bredere context waaruit duidelijk wordt dat Hitler geen ééndimensionaal, losstaand individu was, maar juist in de complexiteit van de historische ontwikkelingen werd wie hij werd. Alleen door historische personen en situaties niet als vanzelfsprekend te presenteren, worden vragen opgeroepen die daadwerkelijk kunnen bijdragen aan het hedendaagse begrijpen van het verleden.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden