De fakkel moet blijven branden

Een vrije republiek der Zuid-Molukken (RMS) is een kwestie van tijd. RMS-president Tutuhatunewa is vanuit Nederland al bezig een overgangsregering te vormen. ,,Wij leven hier als Molukkers in een paradijs. Laten we daar verdorie gebruik van maken.''

'Het kom hier op neer'', zegt Frans Tutuhatunewa met nadruk, ,,dat Indonesië doods- en doodsbenauwd is voor de RMS in Nederland''. ,,Ze zijn veel te bang dat de christenen hulp van hier krijgen.'' De 76-jarige president van de RMS-regering in ballingschap is een gedreven man van krachtige en duidelijke uitspraken. De Republik Maluku Selatan, de vrije republiek der Zuid-Molukken, zal er komen -met hulp van de Molukse gemeenschap in Nederland.

,,Het gaat zelfs zo ver dat ze mij persoonlijk om wapens vragen. Ik zeg: jongens, dat kan onmogelijk. Ik stuur jullie geld, ik stuur jullie adviezen, maar wapens kunnen jullie mij niet vragen. In mijn hart denk ik natuurlijk: jullie hebben volkomen gelijk, want een vrijheidsstrijd kun je alleen beslechten met wapens. Maar ik moet het ze absoluut ontraden.''

Aanstaande dinsdag is het de vijftigste verjaardag van de RMS-proclamatie op Ambon. In de Molukse wijken en voormalige woonoorden gaat 's ochtends traditiegetrouw de groen-wit-rood-blauwe vlag in top en klinkt het 'Maluku tanah airku': ,,Maluku mijn vaderland, mijn geboorteland. U wijd ik mijn krachten, zo lang als ik leef.'' ,,Het ideaal van de onafhankelijke republiek leeft nog steeds, ook bij de jongere generaties'', weet J. Huliselan, voorzitter van de Molukse wijkraad in Capelle aan den IJssel.

Na de plaatselijke plechtigheden gaat het met met bussen richting Rijswijk voor de landelijke bijeenkomst. Het is dit jaar een bijzondere herdenking, want niet eerder in de geschiedenis van de RMS is verwezenlijking van het ideaal zo dichtbij geweest. Abdurrachman Wahid, sinds oktober vorig jaar president van Indonesië, lijkt bereid om de Molukken enige vorm van autonomie te geven, in het kielzog van Oost-Timor. Leden van de RMS-regering in ballingschap mochten eind vorig jaar met Wahid mee naar Ambon, in een poging de bloedige onlusten te stoppen. Maar tijdens zijn bezoek aan Nederland in februari dit jaar sprak Wahid desgevraagd duidelijke taal over de RMS. ,,Die zogenaamde militante groepen vertegenwoordigen het Molukse volk niet. Het volk moet zelf spreken en daar moeten die militante groepen zich bij neerleggen. Dat is heel belangrijk, anders verliezen we het evenwicht.''

Tutuhatunewa heeft op zichzelf wel enige sympathie voor zijn collega Wahid, maar ,,het komt niet van pas dat ik met hem praat terwijl er om ons heen wordt geschoten''. Eerst moeten orde en rust op de Molukken zijn hersteld. Tutuhatunewa is onderwijl vanuit Nederland al doende om een overgangsregering (Prewakilan Rakjat Maluku Selatan) te vormen. ,,Elk eiland heeft zijn eigen ondergrondse. Ze hebben het niet makkelijk, maar ze houden het vol. Ik ben hard bezig om al die ondergrondse groeperingen op de Molukken bij elkaar te krijgen. Ik heb contacten; het zijn buitengewone contacten, maar nog niet zodanig om te zeggen van: hier is de schaduwregering van de RMS. Maar die moet er wel komen. Hun stem moet gehoord worden; die probeer ik samen te voegen tot één grote, krachtige vuist op de Molukken. Wahid en consorten zijn alleen maar beducht dat wij hier in Holland de zaak warm houden. Ik hoorde een paar weken geleden nog dat bij razzia's mensen wordt gevraagd: heb je contact met Tutuhatunewa?''

Op een blinde muur in Barneveld staat de slogan 'RMS Tetap', wij zullen volhouden. Een handjevol verregende groen-wit-rood-blauwe vlaggen hangt halfstok in de hofjes van de Molukse wijk. Het is 12 april, de dag dat de Molukse gemeenschap de gevallenen herdenkt. In cultureel centrum 'Batu Tjapeu' valt een eerbiedige stilte als 'njonja' (mevrouw) Soumokil binnenkomt. Zij is de weduwe van RMS-president Christian Soumokil, die 34 jaar geleden door Indonesische militairen werd geëxecuteerd. ,,Ik kan me die dag nog heel goed herinneren. De reactie was heel emotioneel'', vertelt een oudere man. ,,We hadden helemaal niet verwacht dat de Indonesische regering zo'n daad zou stellen. Soumokil is voor ons als eerste generatie nog steeds een martelaar voor de Molukse zaak.'' Onder de tekst van het volkslied staat de aangrijpende foto afgedrukt waarop militairen Soumokil vasthouden en een blinddoek omdoen voordat ze hem executeren.

Niemand weet hoeveel mensen voor de RMS hun leven hebben gegeven. Bij de gevechten met het Indonesische leger in 1950 zijn aan Molukse kant op Ambon honderden doden gevallen. In Nederland kwamen op 11 juni 1977 zes Molukse jongeren om toen mariniers bij De Punt de gekaapte trein bestormden: Ronnie Lumalesil, George Matulessy, Max Papilaja, Dominggus Rumahmory, Matheus Tuny en Hansina Uktolseja. Ook deze gevallenen worden met respect herdacht. ,,Ik beschouw ze als onafhankelijkheidsstrijders'', zegt Alex, commandant van de militaire erewacht, na afloop van de sobere ceremonie in Barneveld. ,,Voor hen was die actie op dat moment het goeie om te doen. Nu zou ik zoiets afkeuren, maar de kapingsacties zijn wel een deel van de Molukse geschiedenis geworden.''

Josina Soumokil maakt nadrukkelijk deel uit van die geschiedenis. Ze heeft tijdens de eerste treinkaping bij Wijster (1975) nog geprobeerd om de 'Vrije Zuidmolukse jongeren' op andere gedachten te brengen. In de grote zaal van cultureel centrum 'Batu Tjapeu' houdt Njonja Soumokil een korte toespraak, in het Maleis. De onlusten op de Molukken duren voort ten koste van duizenden mensenlevens, ,,in het bijzonder jongeren die gestorven zijn door manipulaties van de onderdrukker''. Mevrouw Soumokil hoopt dat ,,wij niet alleen jaarlijks de vrijheidsstrijders herdenken, maar ook in het belang van ons volk in hun voetsporen zullen treden''. ,,Hopelijk zal dan uit de puinhopen een vrij en onafhankelijk Molukken herrijzen.''

De RMS staat door de onlusten op de Molukken weer in de aandacht, maar ironisch genoeg willen veel Molukkers in Nederland het vanwege diezelfde onlusten zo min mogelijk over de onafhankelijke republiek hebben. Zo lang hun familieleden op de Molukken hun leven niet zeker zijn, kan de Molukse gemeenschap in Nederland zich maar beter gedeisd houden. ,,Het gaat niet om onafhankelijkheid, maar om het welzijn van de mensen. Eerst het volk, dan de politiek. Het RMS-ideaal is er nog steeds, maar in een andere vorm. De mensen daar moeten het zelf voor het zeggen krijgen'', vindt Eli Raja Boean, bestuurslid van de stichting wederopbouw Kariu.

Overal in Nederland zijn actiecomités opgericht om de familie en dorpsgenoten op de Molukken bij te staan. Voor het dorpje Kariu op het eiland Haruku probeert de stichting wederopbouw Kariu 15.000 gulden bij elkaar te krijgen om een steiger te kunnen bouwen. Het bestuur vergadert op een vrijdagavond over het benefietfeest op 20 mei. 'Oom' Frans Pattiwaellapia (72) zegt toe dat hij voor de etenswaren zal zorgen. ,,Dan doe ik in elk geval sateh, dat is belangrijk. Tjendol, dat loopt niet zo.'' Moet er ook een dansgroep komen? Die vragen nogal veel geld. ,,Als er wordt gedanst, dan wil ik Molukse dans'', klinkt het beslist.

Met de hulpacties laat de Molukse gemeenschap in Nederland zich op zijn best zien, eensgezind en dwars door de generaties heen. Als het gaat om steun aan de Republik Maluku Selatan, is het beeld minder eenduidig. Volgens drs. H. Smeets (Moluks historisch museum) en prof. J. Veenman (Erasmus-universiteit) is het RMS-ideaal voor de tweede generatie al veel minder dominant dan voor de Knil-soldaten die in 1951 met hun gezinnen 'tijdelijk' naar Nederland kwamen. 'Het bepaalt niet langer hun doen en laten. Daarvoor in de plaats is zeker in de jaren tachtig grote belangstelling ontstaan voor de culturele roots als basis van het 'Molukker'-zijn', schreven zij samen in een artikel.

Voor de derde generatie (twintigers en dertigers) is het Molukker-zijn 'grotendeels een kwestie van uiterlijk geworden, en van gevoel (......) Ambon zit steeds meer in jezelf.' Alex (tweede generatie) kan dat uit eigen waarneming onderschrijven. 'Wat ik merk, is dat jongeren wel de RMS-kleuren op hun jas dragen, maar als je daarop doorgaat, komt er weinig zinnigs uit. Ze staan wel achter die kleuren, voelen zich ook Molukker, maar het is meer folklore dan een bewust onafhankelijkheidsideaal. Het is een taak voor de RMS-regering en voor het Volkscongres om jongeren beter te informeren en bewust te maken. Dan hebben ze echt een doel voor ogen als ze meelopen in een demonstratie in plaats van rellen te willen schoppen.'

Het is langzamerhand 'traditie' dat er elk lustrumjaar rond de herdenking van de proclamatie rellen uitbreken. Het kan schelen dat de herdenking dit jaar niet meer in de slooprijpe Haagse Houtrusthallen wordt gehouden, maar in de Darling Market in Rijswijk, op ruime afstand van de Indonesische ambassade en het Vredespaleis. En bovendien, zegt RMS-president Tutuhatunewa gedecideerd, ,,heb ik het ze uitdrukkelijk verboden, dus gebeurt het niet''. Hij zal zich ook bij de vijftigste herdenking in het bijzonder tot de jongeren richten. ,,Die jongens moeten zorgen dat ze in de maatschappij wat presteren. Daar heb ik veel meer aan dan aan dat uiterlijk vertoon. Als je niets bereikt in de maatschappij, word er niet naar je geluisterd. En als je het zelf niet bereikt, zorg dan dat je kinderen in de gelegenheid zijn om een positie te kunnen bereiken. Want zo alleen kunnen we ons bestaansrecht hier waar maken; dat is ons kapitaal. Wij leven hier als Molukkers in een paradijs. Laten we daar verdorie gebruik van maken.''

Met dezelfde autoriteit is Tutuhatunewa ,,er zeker van dat het Molukse volk het einddoel -absolute onafhankelijkheid-nog steunt''. ,,Daar maak ik me niet veel zorgen over; het is een gezagsgetrouw volk.'' De gewezen huisarts volgde in 1993 ir. Joop Manusama op, onder wie hij bijna twintig jaar minister van algemene zaken in het RMS-kabinet was. ,,De Molukse gemeenschap was nogal naar binnen gericht. Ik heb bij mijn aantreden de aandacht 180 graden gedraaid en alle aandacht en activiteiten op de Molukken gericht. Wij moeten hier een blok vormen dat niet alleen adviezen geeft, maar ook daadwerkelijk hulp kan bieden aan de mensen op de Molukken. Wij vechten voor het zelfbeschikkingsrecht en laat de mensen daar dan uitmaken wat ze nodig hebben. Daar zullen wij naar luisteren. Dan is onze taak hier in Holland gedaan.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden