De Europese verkiezingen zullen deze keer echt anders zijn

Beeld Idris van Heffen

Met het begin van een nieuw politiek seizoen komt ook de campagne voor de Europese verkiezingen van volgend jaar mei op stoom. Het ‘partijkartel’ kan de borst natmaken. Een wirwar van nieuwe bewegingen en coalities daagt de gevestigde orde uit.

1 BEWEGING AAN DE UITERSTE RECHTERKANT

Hij kwam, hij zei iets en voordat iemand het in de gaten had, was hij alweer weg. Steve Bannon, de voormalige ideologische rechterhand van de Amerikaanse president Trump, wist in de traditioneel doodsaaie Brusselse zomerpauze de pennen van zich vervelende EU-correspondenten in beweging te krijgen.

De man die ruim een jaar geleden de innige banden met Trump verbrak (of andersom) en vertrok uit het Witte Huis, had namelijk aangekondigd dat hij zich zou gaan bemoeien met de Europese verkiezingen van volgend jaar mei. Via een reeds bestaand netwerk, The ­Movement (De Beweging), wilde hij de rechts-populistische partijen in de EU-landen een handje helpen.

“Iedereen is het erover eens dat de volgende verkiezingen ontzettend belangrijk zijn”, zei Bannon in juli in een interview met de populaire Amerikaanse nieuws- en opiniewebsite The Daily Beast. “Dit wordt de eerste continent-brede krachtmeting tussen het populisme en de partij van Davos.” Met dat laatste verwijst Bannon naar de plek waar jaarlijks de aloude elite bij elkaar komt, door sommigen ook wel het ‘partijkartel’ genoemd.

Gelijk heeft Bannon overigens niet met die ‘eerste krachtmeting’. Want ook de Europese verkiezingen van 2014 stonden in veel EU-­landen in het teken van polarisatie tussen de gevestigde politiek en opkomende anti-EU-krachten, vooral aan de uiterste rechterkant, maar ook uiterst links.

Dat leverde toen per land een wisselend beeld op. In Frankrijk werd het Front National (zoals de partij toen nog heette) van Marine Le Pen de grootste, maar in Nederland verloor de PVV juist terrein. Vervolgens slaagden al die rechts-populistische partijen er niet in eendrachtig samen te werken in het Europees Parlement. Er zijn twee verschillende fracties van die snit, plus nog een handvol onafhankelijken. In de politieke praktijk bokst extreem-rechts in Brussel dus duidelijk onder zijn gewicht.

Bindmiddel

The Movement zou daar verandering in moeten brengen, door als bindmiddel te dienen voor campagnes, marketing en denktank-onderzoek voor rechtse anti-EU-partijen. De machtsbasis ervoor is breder geworden. Sinds de Europese verkiezingen van 2014 zijn (rechts)populisten en/of uitgesproken nationalisten aan de macht gekomen in onder meer België, Polen, Oostenrijk en Italië. Bij verkiezingen in Slovenië werd een antimigratiepartij in juni de grootste.

Ondanks veel gekrakeel in de pers over ontmoetingen van Bannon met onder anderen de Hongaarse premier Orbán, de Italiaanse minister en Lega-leider Salvini en de Britse ex-minister Boris Johnson, lijkt er weinig enthousiasme te bestaan voor zijn radicaal-rechtse bindmiddel-poging. Kennelijk is Bannon zelfs voor extreem-rechts in Europa té extreem.

“We zijn niet in Amerika”, zei Alexander Gauland, co-voorzitter van de Duitse partij in opkomst Alternative für Deutschland (AfD), tegen nieuwswebsite Der Westen. “De belangen van de anti-establishmentpartijen in Europa lopen nogal uiteen.”

Grote klapper

De AfD eindigde bij haar Europese verkiezingsdebuut in 2014 nog als vijfde partij in Duitsland, maar zal volgend jaar naar verwachting een grote klapper maken. Maar de partij wil juist niet worden gezien als extremistisch. Ze probeert kiezers te veroveren in het politieke midden, in de verwachting dat haar uitgesproken ideeën over onder meer migratie inmiddels ‘mainstream’ zijn geworden.

Die ‘gematigde’ koers is overigens weer ter discussie komen te staan door de gebeurtenissen in het Saksische Chemnitz, waar twee asielzoekers worden verdacht van moord en waar AfD bij de daaropvolgende straatprotesten werd geassocieerd met de radicaalste randfiguren. Maar tot voor kort leek het erop dat de AfD niet zit te wachten op een omstreden randfiguur als Bannon.

Ook het Franse Rassemblement National, de nieuwe naam voor het Front National, bedankt vriendelijk voor Bannons diensten. “Hij is een Amerikaan en heeft geen plek in een Europese politieke partij”, aldus woordvoerder Jérôme Rivière deze zomer tegen website Politico.

Uitgekotst in de VS

De kortstondige publiciteit rond Bannon ergerde Cas Mudde, een in de Verenigde Staten docerende Nederlandse politicoloog die als autoriteit geldt op het gebied van populisme. Hij zag met lede ogen aan hoe de Europese pers serieuze invloed op Europese verkiezingen toedichtte aan een man die overal in de VS is mislukt en uitgekotst.

“Hoe kan een uitgebluste Amerikaan iets bereiken wat kundige politici en goed georganiseerde partijen tientallen jaren lang niet is gelukt, namelijk het verenigen van radicaal-rechts in Europa?”, vroeg Mudde zich af in een opiniestuk in The Guardian. “Natuurlijk kan hij dat niet, en het is net zo belachelijk voor hem om dat te claimen, als het voor de media is om er kritiekloos over te schrijven.”

Bannon heeft inmiddels alweer een politieke comeback in Washington zelf aangekondigd. Nu zijn het de Amerikaanse parlementsverkiezingen van november waarop hij een stempel zou willen drukken.

2 BEWEGING IN HET PRO-EUROPESE MIDDEN

Veel meer in de luwte, vooralsnog, spelen zich de initiatieven af om een sterk pro-EU-front te vormen tegen de verwachte verdere groei van het rechts-populisme. Spilfiguur in die hele discussie is de Franse president Emmanuel Macron. Die stoof vorig jaar het politieke ­toneel op door met een pro-EU-campagne

de presidentsverkiezingen te winnen én een ­absolute meerderheid te veroveren in het parlement, met zijn jonge centrumpartij La République En Marche (LaREM).

Door dat korte bestaan is die partij nog geheel afwezig in het Europees Parlement, waar straks 79 zetels voor Franse parlementariërs zijn gereserveerd. Hoewel Macron inmiddels aan populariteit heeft ingeboet, zal zijn partij zo goed als zeker een imposante entree maken in Straatsburg.

Invulling nog vaag

Lange tijd hing de grote vraag in de lucht of LaREM zich bij een bestaande politieke groepering in het parlement zal aansluiten of, in Macrons stijl, een geheel nieuwe fractie zal oprichten. Eind juni leek het dat logische laatste antwoord te worden, al blijft de invulling nog vaag. Toen werd een voorstel voor zo’n nieuwe, frisse, pro-Europese fractie gepresenteerd door LaREM en de eveneens hard opstomende Spaanse partij Ciudadanos (‘burgers’, begonnen in Catalonië als Ciutadans, het ‘redelijke alternatief’ voor de soms extremistische pro-onafhankelijkheidspartijen aldaar). Ook de Italiaanse Democratische Partij van oud-premier Matteo Renzi zou zich daarbij willen aansluiten.

Het doel is het creëren van ‘een gezamenlijk platform van politieke vrienden die zich willen verenigen om het Europese project te versterken’, zo klonk het twee maanden geleden tijdens een gezamenlijk optreden van ­LaREM- en Ciudadanos-vertegenwoordigers. Waar dergelijke EU-gezinde politici vijf jaar geleden nog met de mond vol tanden stonden tegenover de luidruchtige rechtspopulisten, moet er nu echt een vuist worden gemaakt, is het voornemen.

Guy Verhofstadt, oud-premier van België en voorman van de liberale groepering Alde (Alliantie voor Liberalen en Democraten voor Europa), zal de initiatieven van Macron met enig angst en beven volgen. Zijn fractie, die ook onderdak biedt aan de VVD en D66, zou zomaar kunnen worden leeggevist door zo’n nieuwe, in potentie grotere groepering. Bovendien is Verhofstadt, een van de bekendste EU-politici, er de man niet naar om een bijrol te spelen in een door Macrons partij gedomineerde beweging.

Invloedrijk

De Alde is in grootte ‘slechts’ de vierde groepering in het parlement, maar invloedrijker in Brussel dan die omvang doet vermoeden. Verhofstadts fractie wordt, samen met de grootste twee (christen-democraten en sociaal-democraten), vereenzelvigd met de aloude EU-elite die straks van alle kanten electoraal onder vuur komt te liggen. Ook van Macron.

Voor D66 lijkt aansluiting bij zo’n nieuwe, potentieel invloedrijke fractie aantrekkelijker en logischer dan voor de VVD, die eurokritischer is. “De overlap met Marcon is evident”, zegt D66-woordvoerder Stefan de Koning. “Maar we weten nog steeds niet precies wat hij wil. Macron houdt de kaarten tegen de borst.”

Op 6 oktober congresseert D66 in Den Bosch. Daar zal deze kwestie ongetwijfeld aan de orde komen, maar de kans lijkt klein dat er dan al een keuze wordt gemaakt tussen de vertrouwde Alde of een nieuw avontuur aan de hand van Macron.

Morgen is er in Luxemburg een mini-top van Macron en de premiers van de Benelux-landen. NRC Handelsblad meldde dinsdag dat Mark Rutte en Charles Michel (België) daarbij gaan proberen om Macron ‘binnen te hengelen’ bij de Alde. Maar het lijkt er vooralsnog eerder op dat het de president van de Franse republiek is die de hengel zal hanteren.

3 BEWEGING AAN DE UITERSTE LINKERKANT

Tot slot is er ook al een tijdje beweging aan het radicaal-linkse front, dat om heel andere redenen dan rechts-populisten een hekel heeft aan de huidige EU. Spilfiguur is de Griek Gianis ­Varoufakis, in 2015 kortstondig en spraakmakend minister van financiën en sindsdien niet uit de publiciteit weg te slaan.

Varoufakis richtte in 2015 samen met de Kroatische filosoof Srecko Horvat Diem25 op, een pan-Europese beweging die een grondige hervorming van de Europese politiek bepleit. Die is in de huidige vorm volstrekt ondemocratisch, vindt Diem25.

Plannen van Varoufakis en de voormalige Franse presidentskandidaat Benoît Hamon om onder het motto ‘Europese lente’ een EU-breed front te vormen voor de verkiezingen van volgend jaar, hebben de belangstelling ­gekregen van kleine progressieve partijen in Polen, Denemarken en Portugal. Zij willen (als eerste in de geschiedenis van de Europese verkiezingen) onder een en dezelfde partijnaam (waarschijnlijk MeRA25) deelnemen in meerdere EU-landen, met zogeheten transnationale lijsten.

De gedachte is dat alleen op deze ‘bottom-up’-manier, vanuit echte volksbewegingen, een Europese democratie kan ontstaan die die naam waardig is. Volgens de aanhangers zijn het tot nu toe partij-elites geweest die van bovenaf hebben bepaald hoe het Europees Parlement functioneert.

“We hebben niet echt een Europees Parlement”, zei Varoufakis bij een presentatie in maart. “Het is altijd een schaamlap geweest voor het gebrek aan echte democratische processen.” Onduidelijk is of Varoufakis bereid is zelf op een kieslijst te gaan staan en een van de 705 Europarlementariërs te worden. Ook is nog onzeker in hoeverre zijn beweging erin slaagt de verkiezingen het gewenste pan-Europese tintje te geven. Hij is niet de eerste die het probeert.

In de ijskast

De hoop op echte transnationale kandidaten, die in alle EU-landen op de kieslijst staan, is voor deze verkiezingen overigens vervlogen. In februari stemde het Europees Parlement, onder aanvoering van de grootste christen-­democratische groepering, tegen een voorstel in die richting. Daarbij zou een deel van de 73 zetels die de Britten vanwege de brexit moeten prijsgeven worden toebedeeld aan dergelijke pan-Europees verkozen parlementariërs. Maar dat plan ligt in de ijskast. Daarmee blijven de veelbekritiseerde nationale compartimenten overeind: Nederlandse kiezers kunnen alleen op Nederlandse kandidaten stemmen.

‘Deze keer is het anders’, luidde de slogan voor de Europese verkiezingen van 2014, in een (uiteindelijk mislukte) poging om een einde te maken aan de sinds 1979 gestaag dalende opkomstcijfers. De belangrijkste nieuwigheid toen was het systeem van de zogeheten Spitzenkandidaten: de kandidaat van de grootste groepering zou de nieuwe voorzitter van de Europese Commissie worden. Zo kwam vier jaar geleden Jean-Claude Juncker op die stoel terecht.

Het was ‘democratisering’ van bovenaf. Wat de komende verkiezingen écht anders zullen maken, zijn al die initiatieven, bewegingen en coalitievormingen van links tot rechts, waarvan nu nog niet bekend is of ze een stille dood zullen sterven of een echte politieke aardverschuiving zullen veroorzaken in Brussel en Straatsburg. Maar alles wijst erop dat het deze keer écht anders is. 

Lees ook: 

Rampscenario brexit: Londen presenteert waslijst met waarschuwingen

Het was wel een heel smalle evenwichtsbalk waarover de Britse brexit-minister Dominic Raab zich moest voortbewegen, wankelend tussen geruststellen en waarschuwen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden