De eskimo als gids van Nederland

In de Westhoff-lezing probeert Kees Bastmeijer vandaag met de blik van een eskimo naar het Nederlandse natuurbeleid te kijken. Daar kan staatssecretaris Dijksma wat van leren.

Waarom zijn we in Nederland druk met het onderbrengen van verschillende wetten onder één nieuwe Natuurwet, als al die regels niet hebben voorkomen dat tachtig procent van de belangrijke natuur in Nederland er slecht voor staat?

Hoogleraar natuurbeschermingsrecht Kees Bastmeijer weet dat er hard aan die nieuwe wet wordt gewerkt, door prima juristen met goede bedoelingen. "Maar de teloorgang van de natuur kon juist plaatsvinden binnen de huidige wettelijke kaders. Is een herschikking dan de oplossing voor de grote natuurproblemen waar Nederland voor staat?"

Bastmeijer gelooft er niets van. In de jaarlijkse Westhoff-lezing die de hoogleraar vandaag houdt aan de Nijmeegse Radboud Universiteit, probeert hij afstand te nemen van de detaildiscussies over integreren van wetgeving, soortenlijsten aanpassen en schuiven met bevoegdheden. Hij poogt de Nederlandse problematiek te bezien door de ogen van een eskimo, of Inuk zoals dit volk zichzelf liever noemt. Bastmeijer verbleef op Groenland, deed daar onderzoek, sprak met Nederlandse antropologen, en dook in de geschriften van ontdekkingsreizigers als Knud Rasmussen.

Heel verfrissend
"Laat ik vooraf stellen dat ik nooit in de huid van een Inuk kan kruipen, maar ik heb wel een goede indruk van zijn visie op natuur", zegt Bastmeijer. "Die kan heel verfrissend zijn voor Nederlandse beleidsmakers, vooral als prikkel om naar de fundamenten van het probleem te kijken." Hij vertelt zijn gehoor vandaag over zijn bezoek aan het Nationaal Museum van Groenland in Nuuk. Daar hangt een tekening van de 'moeder van de zee', uit 1919. De eskimo's geloven dat zij waakt over de vissen en zeezoogdieren. Wanneer zij teveel vangen, zou de moeder van de zee met haar haren een net vormen om de dieren buiten het bereik van de vissers te houden.

Traditionele inuit hebben voor de regulering van de visvangst geen wetboeken nodig, maar één leefregel die je 'ethisch' zou kunnen noemen: neem niet meer weg dan je nodig hebt om te leven binnen de draagkracht van de natuur. Die directe afhankelijkheid van de natuur is ook kenmerkend voor andere jager-verzamelaar-gemeenschappen. Daardoor is er respect voor en kennis van die natuur. Kinderen in zulke gemeenschappen zijn zich van jongs af aan bewust van die verbondenheid. Ze leven in die natuur en spelen met voorwerpen uit de omgeving.

Wildernis
Bastmeijer: "Inuit spreken niet van 'wildernis'. Die term is bij ons ontstaan als iets wat we eerst wilden bedwingen en nu schaars is. Maar traditionele inuit leven er middenin. Ze maken onderdeel uit van wildernis en hoeven die daarom niet te benoemen."

De westerse mens is zich steeds meer bóven de natuur gaan plaatsen, door het domesticeren van dieren en de christelijk-joodse traditie. Bastmeijer: "Daarmee hebben we ons geestelijk steeds meer losgemaakt van de natuur." Dat proces gaat maar door, ook in de praktijk, want in 2050 woont zeventig procent van de mensen in een stad. "Dat betekent dat kinderen tussen de bakstenen en grindtegels opgroeien, hun natuurervaring tot een minimum afneemt en de kennis van natuur tot een dieptepunt zakt." Onderzoek toont aan dat dit leidt tot minder waardering voor die natuur in het latere leven.

Terug naar de eskimo: voor hem had het geen zin om meer te vangen dan hij en zijn familie nodig hadden, ook al omdat de technieken om vis en vlees te bewaren beperkt waren. Maar met de komst van de handel en de geldeconomie veranderde die praktijk voor veel primitieve volkeren. Er moest meer gevangen worden: met die extra vangsten kon geld worden verdiend. Technische ontwikkelingen maakten een grotere handelsvoorraad mogelijk. "De filosoof John Locke heeft deze werking van geld al helder uitgelegd. Deze opeenstapeling van natuurgebruik wordt nu heel normaal gevonden. Ze leidt tot overbevissing, het innemen van alle ruimte door de mens, en te hoge stikstofuitstoot, om maar wat te noemen." Milieu en natuur krijgen daar steeds meer last van.

Wapens
Naast de regel 'vang alleen wat je nodig hebt', de band met de natuur en het ontbreken van handel, wijst Bastmeijer op nog een groot verschil tussen inuit en westerse volken. De positie van het individu was bij de inuit belangrijk, maar het individu stond ook ten dienste van de gemeenschap. Eigendom was niet exclusief en absoluut. Een wapen was persoonlijk bezit omdat het op maat was gemaakt, maar gebruik door anderen was normaal.

Vergelijk dat met Nederland, waar bestaande activiteiten heilig worden verklaard, de boer tot aan de erfgrens de natuur mag uitbannen en er zelfs bij kwetsbare gebieden bedrijfsuitbreidingen worden geaccepteerd omdat zonder schaalvergroting geen rendabele exploitatie mogelijk zou zijn. "In Nederland is zo ongeveer het recht op vervuiling en uitbreiding ontstaan. Het is een 'toelatingsmaatschappij' geworden. De natuur is zogenaamd beschermd, maar tegen ambities van burgers en bedrijven om activiteiten te ondernemen zegt de overheid bijna altijd 'ja' met wat voorwaarden om de schade wat te beperken. 'Nee' zullen bedrijven niet vaak horen. En nu weer naar de inuit, die land niet in eigendom kunnen hebben.

De verschillen tussen traditionele eskimo's en Nederlanders zijn enorm. Maar je kunt van Nederlanders toch niet verwachten dat zij gaan leven als eskimo's om de natuur te redden? "Natuurlijk niet, daar kunnen we niet naar terug. Ook in het Arctisch gebied hebben ze veel van deze principes laten varen", zegt Bastmeijer. "Maar deze spiegel laat wel zien dat we de problematiek niet rechttrekken door wat regels aan te passen. De problemen zijn fundamenteler. Er zijn ingrijpende maatregelen nodig om de natuur op peil te brengen."

Op dit moment gaat het bij de wetgevingsdiscussies er volgens hem vooral om de mens zo weinig mogelijk last te laten ervaren van natuurbeschermingsmaatregelen. De natuur wordt als het ware ingepast, binnen de menselijke activiteiten. Er is een zoektocht om de harde kantjes van de Europese Natura 2000-richtlijnen bij te vijlen, om ze draaglijk voor ondernemers en overheden te maken. "Maar het Europese recht is zo rigide, omdat het bar slecht gaat met die bijzondere natuur. Die regelgeving moet niet soepeler."

Bastmeijer beschrijft een negatieve spiraal, die begint met een natuur die in zeer slechte staat verkeert. Dat maakt een strikter ingrijpen van de overheid noodzakelijk. Die harde ingrepen beperken de mogelijkheden van burgers, waardoor het draagvlak afneemt. "Doordat de overheid dat draagvlak als voorwaarde voor natuurbeleid is gaan zien, voelt zij zich gedwongen gas terug te nemen. Maar daarmee neemt de kwaliteit van de natuur verder af, en zijn we terug bij het begin, zij het een trapje lager."

Staatssecretaris Sharon Dijksma is bezig met de nieuwe Natuurwet. Hoe moet zij die negatieve spiraal doorbreken? Wat kan zij van de eskimo leren? Bastmeijer: "Een visie ontwikkelen. Die Natuurwet is belangrijk om de verslechtering te vertragen, maar die gaat de natuur niet redden. Denk liever aan een Deltaplan Natuur, waarin met ambitieuze doelen wordt gebouwd aan natuur. Die herbouw kan op korte termijn een beperking van de individuele vrijheid van burgers betekenen, maar neemt op de langere termijn veel knel weg. "Alleen harde maatregelen kunnen een gezonde natuur terugbrengen, in robuuste gebieden." Technische en gedetailleerde wetgeving is het sluitstuk van die visie, maar nooit het begin.

"Op dit moment hebben we een overheid met daadkracht nodig", zegt Bastmeijer. Die daadkracht hoeft niet altijd 100 procents-draagvlak te hebben. "Denk ook aan maatregelen buiten het reguliere natuurbeleid. Kijk eens kritisch naar hoe wij met eigendomsrechten in relatie tot natuur omgaan. Waarborg dat kinderen weer natuurervaringen kunnen hebben en op school kennis krijgen van de natuur."

Daarmee neemt de kans toe dat zij in de toekomst de natuur een betere plek in onze maatschappij geven. Op dit moment worden er al bakjes insecten ingekocht die onze gewassen moeten bestuiven. Insecten kopen? Daar begrijpt een eskimo niets van.Kees Bastmeijer: 'We hebben ons in het Westen steeds meer losgemaakt van de natuur.'

Wie is Kees Bastmeijer?
Kees Bastmeijer is hoogleraar natuurbeschermings- en waterrecht aan de Universiteit van Tilburg. Hij is actief in zowel het onderwijs als het onderzoek. Hij verzorgt milieurechtelijke vakken aan zijn eigen universiteit, maar ook regelmatig aan buitenlandse universiteiten (Akureyri in IJsland, Ottawa in Canada). In zijn onderzoek heeft hij vooral aandacht voor de rol die het recht kan spelen bij een goede bescherming van grote internationale wildernisgebieden (zoals de poolstreken), de bescherming van de Europese natuur, maar ook de bescherming van natuurwaarden in Nederland.

Daarbij is hij steeds meer geïnteresseerd geraakt in de verbindingen tussen het recht en kennis uit andere disciplines, zoals ecologie, filosofie en antropologie. Kennis uit deze andere disciplines acht hij van groot nut om het functioneren, maar ook vaak het niet-functioneren, van natuurbeschermingsrecht beter te begrijpen en om nieuwe ideeën op te doen over vernieuwing in het recht.

Westhoff-lezing
De jaarlijkse Westhoff-lezing, is vernoemd naar prof. dr. Victor Westhoff (1916-2001), de invloedrijkste naoorlogse natuurbeschermer in Nederland. Hij was een van de eersten die wees op de bijzondere natuurwaarden van kleinschalige cultuurlandschappen. Hij verleende een wetenschappelijke basis aan zijn geliefde vakgebied, de plantensociologie. Westhoff was al op jonge leeftijd betrokken bij de natuurbescherming. Vanuit het gedachtengoed van Westhoff biedt de lezing die zijn naam draagt tegenwicht aan de overheersende belangstelling voor economische groei en het onwankelbare vertrouwen in technologische ontwikkelingen. Sinds de eerste in 1999, uitgesproken door Victor Westhoff zelf, is de lezing uitgegroeid tot een belangrijke ontmoetingsdag van biologen en andere natuuronderzoekers, waarbij de actualiteit van het behoud en beheer van natuur en landschap centraal staan.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden