De erfenis van papa Papandreou

Het grote probleem van de Griekse economie - de stroperige bureaucratie - ontstond in 1981 onder Andreas Papandreou. Aan zoon George nu de taak om de bijbehorende mentaliteit, die al decennialang onder de bevolking heerst, in een paar jaar radicaal te veranderen.

Bijna 1100 kantoren zijn er inmiddels van in Griekenland. De KEP, ofwel 'burgerservicecentra', moeten Griekse burgers sinds 2002 helpen om hun weg te vinden in de overweldigende bureaucratie van de Griekse overheid. "Stel je voor", verzucht Vango Dilinos, "er zijn nu zoveel ambtenaren in het land dat er voor mensen geen doorkomen meer aan is. En de oplossing die hier wordt bedacht: nog meer ambtenaren!"

Dilinos kan erover meepraten. Sterker nog, hij heeft er zijn werk van gemaakt. Met zijn bedrijf Vango Estates probeert hij huizen en land op de mooie Griekse eilanden te verkopen aan buitenlanders. "Ik bezit die huizen niet zelf, maar laat mensen mij inhuren om het regelwerk voor hen te verzorgen. Voor buitenlanders is het vrijwel onmogelijk door de Griekse bureaucratie heen te komen." Een voorbeeldje: een Fransman wil een stuk land kopen op één van de eilanden, om uiteindelijk een huis te bouwen voor zijn pensioen. "Ik vind een stuk land dat aan zijn eisen voldoet en bel hem op, hij kan al over een paar dagen komen om te kijken. Maar voor de daadwerkelijke aankoop is toestemming nodig van het Griekse ministerie van cultuur. Dat duurt minstens 2 jaar. Eerst ligt het verzoek een jaar op de stapel, dan zijn er 6 maanden nodig om het verzoek te beoordelen en dan nog eens 6 maanden om werkelijk langs te komen. En dan mag er ondertussen niets misgaan in het proces, of je begint weer van voren af aan."

Het is het grote probleem van de Griekse economie, zo vertellen veel Grieken. De bureaucratie, de stroperigheid, het totale gebrek aan duidelijke verantwoordelijkheden bij Griekse ambtenaren. In dat opzicht lijkt de uitvinding van KEP een vondst, om in elk geval mensen hun weg weer te laten vinden binnen de Griekse overheid. "Er zijn zoveel ambtenaren dat niemand meer verantwoordelijk is", zegt Adonis Panagopoulos. Hij is waarnemend president van werkgeversorganisatie DAK-MME, dat de belangen van kleine en middelgrote bedrijven behartigt. "Het kan letterlijk maanden tot jaren duren voordat iemand een bedrijf kan beginnen, omdat de vergunningen niet rond komen. Waarom kan dat niet binnen een paar dagen geregeld worden?"

Op de vraag hoe het zover heeft kunnen komen wordt negen van de tien keer verwezen naar het jaar 1981, het jaar waarin Andreas Papandreou - de vader van de huidige premier George Papandreou - tot eerste socialistische premier van het land wordt gekozen. Voor die tijd was politiek links uitgesloten van de overheid. De burgeroorlog die na het einde van de Tweede Wereldoorlog woedde tussen de communisten en de toenmalige regering en het latere kolonelsregime vanaf eind jaren zestig zorgde voor decennia van politieke uitsluiting. "Toen Papandreou in 1981 werd gekozen, was het logisch dat hij daar een eind aan wilde maken", blikt de gepensioneerde Vasilis Balassis terug. "Het was één van de redenen waarom hij werd gekozen. Maar in plaats van het ambtenarenapparaat langzaam een betere afspiegeling te laten worden van de samenleving, nam hij gewoon evenveel mensen extra aan."

Sindsdien is de mentaliteit veranderd in de Griekse samenleving, vindt Balassis. Was het voorheen gebruik om ambtenaren, vrijwillig, een kleine fooi te geven voor hun diensten, nu werd het normaal dat ambtenaren vooraf percentages begonnen te vragen.

"Na acht jaar kwam rechts weer aan de macht en dacht: zo gaan wij het nu ook doen!" Zie daar het ontstaan van de fakelaki- letterlijk: kleine envelopjes, gevuld met geld - die burgers nodig hebben om iets gedaan te krijgen van de staat, maar vooral ook bij de vrije beroepen als medisch specialisten of notarissen. En het cliëntelisme dat zijn intrede doet in de politiek: wie mij steunt, kan rekenen op een mooie baan bij de overheid als ik eenmaal ben gekozen.

Het heeft ervoor gezorgd dat het voor Grieken heel normaal is geworden om te proberen om de staat heen te bewegen, zegt de Amerikaanse professor sociologie John Dumont, die al zestien jaar woont en werkt in Athene. "Het zit in alle mensen om te 'spelen' met de regels, om er voor jezelf het beste uit te halen. Maar hier in Griekenland is het geïnstitutionaliseerd. Grieken zullen altijd proberen de wet te passeren als het hen uitkomt, terwijl het bij Amerikanen zogezegd niet eens in hun hoofd zou opkomen. Op straat, buiten de familie om, zijn Grieken ontzettend individualistisch."

Het is deze instelling die het heel normaal maakt om bijvoorbeeld de belasting te ontduiken door verkeerde inkomsten op te geven: het collectief, de staat, is niet van de individuele Griek. Maar dat collectief dreigt nu wel failliet te gaan. "En het enige dat er nodig is om dat op te lossen, is gewoon de wet uit te voeren en degenen die de wet ontduiken aan te pakken. Niets meer!"

De regering van premier Papandreou ziet zich nu voor de opgave gesteld dat wat in decennia ontstaan is, binnen een paar jaar volledig om te draaien. Vorig jaar werden de lonen van ambtenaren al met 10 procent verlaagd, en werden pensioenen gekort. In het jongste bezuinigingsplan staat het voornemen 150.000 ambtenaren te ontslaan.

Er is een tweede probleem dat vooral de Griekse economie parten speelt, ziet Dumont, en dat is de werkmentaliteit. "Alle belangrijke economische voordelen van het land, zijn er gewoon. Denk aan het toerisme: het land heeft nu eenmaal mooie stranden, blauwe zeeën en veel zon. De culturele schatten van het land staan er al eeuwen. Dat kost geen moeite. De Grieken zitten bij wijze van spreken alleen maar kaartjes te verkopen voor de Akropolis." Een ander voorbeeld is de scheepvaart: het land kent een prachtige ligging en veel havens om een goede rol te vervullen in de wereldhandel. "Vergelijk het met het Midden-Oosten dat op de olievoorraden zit", zegt Dumont. "Het is er gewoon. Men heeft er nooit voor hoeven werken."

Ook werkgeversvoorman Panagopoulos ziet een probleem met de mentaliteit in de Griekse economie. "Begin jaren tachtig was Griekenland nog een exporterend land. Nu importeren we werkelijk alles. We leveren onze olijven zelfs aan Italië, om ze als flessen olijfolie weer te importeren, terwijl de marge daar wordt gehaald."

Sinds de jaren '80 is de productiecapaciteit van het land met sprongen achteruit gegaan, stelt Panagopoulos. In de eerste plaats doordat de publieke sector enorm werd opgeblazen, waardoor middelen uit de rest van de economie werden onttrokken. Maar ook de eerste jaren als lid van de Europese Unie - Griekenland trad in 1981 toe - hebben daaraan bijgedragen. "Het geld dat vanuit de EU binnenkwam, heeft de wil van mensen om te produceren vermindert. Neem de boer die eerst tabak verbouwde, maar van Europa geld kreeg om iets anders te planten. Het heeft mensen afhankelijk gemaakt en daarmee de productiviteit sterk verminderd."

Juist nu het land het geld nodig heeft, droogt de investeringsstroom uit de rest van Europa op. Investeerders uit het buitenland durven het niet aan om in Griekenland iets te beginnen, vanwege de onduidelijkheid waar het land op afstevent. "Het mag duidelijk zijn dat het land uiteindelijk niet structureel geholpen wordt door geld tegen 6 procent te mogen lenen bij de andere Europese landen", vindt Panagopoulos. "We zouden er veel meer aan hebben als experts uit die landen ons helpen ons economische potentieel te benutten. Door ons beter te leren organiseren, door de werkmentaliteit te veranderen. Uit onderzoek blijkt dat er minstens 1 miljoen mensen uit Europa in Griekenland een huis of grond wil kopen. Maar ze komen niet door de regels heen. De staat ziet ze als melkkoe voor nieuwe belastingen. Er is totaal geen centrale planning voor wat er waar gebouwd kan worden. Maar bedenk je eens wat een impuls het zou zijn voor de economie als die potentiële groep hier naar toe komt, en hier hun geld uitgeeft."

Het kan nog wel even duren voor het zover is, denkt onroerendgoedman Dilinos. "Er is voor de eilanden geen centraal kadaster zoals in Athene, dus het kan zelfs al moeilijk zijn om aan te tonen wie welk huis precies bezit. Tegelijkertijd merk ik dat het aanbod toeneemt. Grieken hebben vanwege de crisis geld nodig, en nemen genoegen met minder. Een paar jaar geleden werd er nog gezegd: ik heb dit huis ooit voor 400.000 euro gekocht, en dat wil ik minimaal terug. Nu zakken de prijzen, er is geen overvloed aan geld meer zoals een paar jaar geleden. Toen belden banken mensen op met het aanbod een paar ton te lenen, zonder onderpand. De crisis zal zorgen voor een nieuw evenwicht."

Kaalslag onder Grieks midden- en kleinbedrijf
"Een catastrofe." Adonis Panagopoulos, waarnemend president van de organisatie voor het midden- en kleinbedrijf DAK-MME, heeft geen ander woord voor wat er gebeurt onder de leden van zijn organisatie sinds de overheid is begonnen met het bezuinigingsprogramma. "Eind 2009 waren er nog 880.000 midden- en kleinbedrijven in Griekenland. In 2010 zijn er al 150.000 failliet gegaan. En als het in het tempo dat we nu zien doorgaat, zijn er eind dit jaar nog eens 250.000 failliet. Denk eens na wat dat betekent. Gemiddeld werken bij deze bedrijven drie mensen. Dat zijn meer dan een miljoen werklozen die erbij komen, en dan reken ik de eigenaren van de bedrijven niet eens mee. En dat terwijl de staat haar inkomsten wil vergroten!"

Panagopoulos snapt inmiddels niets meer van de maatregelen die de regering doorvoert, onder druk van de andere Europese lidstaten. "De private sector voelt zich opgejaagd door de staat. Telkens komen er nieuwe belastingen omdat de overheid geld tekort komt. Maar een dichte winkel brengt helemaal niets op. Als de Griekse economie straks bezwijkt onder de belastingdruk, krijgen de Europese landen hun geld ook niet meer terug."

De maatregelen van de overheid om de lonen en pensioenen te verlagen vertalen zich onmiddellijk in de enorme faillissementscijfers van de kleinere bedrijven, ziet Panagopoulos. De koopkracht van de middenklasse wordt op deze manier sterk aangetast, waardoor winkels geen klanten meer zien. "Daar komt bij dat de manier waarop de overheid haar boodschap uitdraagt angst onder de burgers creëert. Door telkens met nieuwe maatregelen te komen, keldert het consumentenvertrouwen en daarmee de consumptie."

Panagopoulos ziet de situatie in zijn land, en de manier waarop de EU daarmee omgaat, als een kruispunt. "Als we op dit pad blijven doorgaan, dan voorzie ik een terugkeer naar de jaren vijftig in Griekenland. Jongeren en andere kansrijken in de economie zullen emigreren. Wat voor toekomst hebben zij immers nog in dit land? Deze crisis zou juist als motor moeten fungeren om Europa sterker te maken, en te laten bewegen richting een politieke en sociale unie."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden