De erfenis en de resultaten van Vinex

2015 is het Jaar van de Ruimte, waarin de grootste bouwopgave sinds 1970 (de Vierde Nota Ruimtelijke Ordening) de aanleiding vormt om zowel terug als vooruit te kijken. Wat heeft 25 jaar ruimtelijke ordening Nederland gebracht? En hoe moet Nederland er in 2040 uitzien? In 2015 werken wetenschappers, journalisten, bewoners en professionals in de ruimtelijke ordening samen aan plannen, ideeën en concepten onder de noemer 'Wie maakt Nederland'? Op 15 december wordt een manifest, gebaseerd op alle bevindingen, bekendgemaakt in Amersfoort. www.wiemaaktnederland.nl

Bij Vinex denken we gewoonlijk aan oneindige nieuwbouw in oneindig laagland. Terecht, want er zijn sinds 1990 meer dan een kwart miljoen woningen bijgebouwd aan de rand van de grote en middelgrote gemeenten. Maar er zijn ook gaten opgevuld in de bestaande stad, de zogeheten binnenstedelijke Vinex.

Vinex (afkorting van de Vierde Nota Ruimtelijke Ordening Extra) was een complex en ambitieus programma om Nederland op weg naar 2015 ruimtelijk te 'bevrijden'. De steden konden geen kant meer op, de infrastructuur stagneerde en daarnaast wilde de rijksoverheid ons land internationaal een betere aansluiting bezorgen. We mochten niet het Jutland van Europa worden, waarschuwde toenmalig minister van Verkeer en Waterstaat, Neelie Kroes. Vinex was dus veel omvattender dan alleen in grote getale woningen bouwen. De vinexwijken, internationaal uitgeroepen tot het beste voorbeeld van new towns, zijn inmiddels (bijna) gerealiseerd. Maar de portemonnee werd ook getrokken voor de uitbreiding van Schiphol, de aanleg van de Tweede Maasvlakte, de HSL Zuid met een reeks nieuwe NS stations, de Betuwelijn, Ruimte voor de Rivier, de Hollandse Waterlinie en de Ecologische Hoofdstructuur.

Dat was de gangbare manier van ontwerpen in Nederland: van boven af en duidelijk gepland. Die praktijk is verleden tijd. Het was de aanleiding voor Hans Leeflang, ooit de grondlegger van de vinexoperatie namens het toenmalige ministerie van Vrom, om de horizon te verleggen in 2015. Dat is uitgeroepen tot Het Jaar van de Ruimte. Daarbij draait het om de vraag 'Wie maakt Nederland in 2040?' Antwoorden daarop worden onder meer gegeven in de verschillende architectuurcentra die meedoen aan de Dag van de Architectuur op 20 juni en bij de openstelling van bepaalde bouwprojecten tijdens de Dag van de Bouw, morgen.

Ja, wie maakt Nederland? Het is een veelkoppig gezelschap, dat varieert van burgerinitiatieven tot gelegenheidsallianties. Een alliantie die met succes een experiment uitvoert, bestaat uit wetenschappers van de TU Delft, het hoogheemraadschap Delfland, ingenieurs van Rijkswaterstaat en de provincie Zuid-Holland. Voor de kust van Monster is een slufter gecreëerd waar zowel het milieu als de recreant van profiteert. De zogeheten Zandmotor heeft de kust door de verbreding weerbaarder gemaakt. Water, dat sowieso een belangrijk thema is voor dit en de komende jaren, is van een vijand veranderd in een metgezel in ons landschap.

Burgerinitiatieven duiken nu al op onverwachte plekken op, midden in de stad of op afgedankte scheepswerven, aan de rand van vinexwijken waar de bouw van huizen op zich laat wachten, op daken of in verlaten kantoren. We lichten er een paar voorbeelden uit. Nabij het Hofplein in Rotterdam is het Schieblock-complex het middelpunt geworden van een creatief centrum waar op het dak stadslandbouw wordt gepleegd en een Biergarten draait. Een luchtbrug, gefinancierd via crowdfunding, verbindt het gebouw met het voormalige station Hofplein over de drukke verkeersweg heen. Het is een vorm van tijdelijke stedenbouw, een verschijnsel dat steeds vaker opkomt nu grote ambitieuze plannen in de la zijn beland. Het gaat namelijk niet langer om meer maar om beter en anders.

Burgers die hun eigen energie laten opwekken uit biomassa, die hun eigen groente telen, hun eigen huis bouwen en de eigen zorg (crèches, gezondheidsvoorziening) regelen, zijn geen zeldzaamheid meer. In Amsterdam zal dat worden georganiseerd in een hoek van het Zeeburgereiland en functioneert het al op het terrein De Ceuvel in Amsterdam-Noord. Bouwmaterialen worden daar gerecycled, inclusief de voormalige woonschepen: het is een geslaagd voorbeeld van een collectief project en een nieuwe vorm van architectuur bedrijven die in het teken staat van duurzaamheid en andere samenlevingsopvattingen. Ook hier is weer sprake van tijdelijke 'urban planning' - 10 jaar tijd hebben de initiatiefnemers gekregen - waarbij de vervuilde bodem op een ingenieuze manier wordt gereinigd door vegetatie. De Ceuvel heeft niet voor niets al verschillende prijzen gewonnen, nota bene ook op het gebied van architectuur.

Bij de start van Vinex was de rijksoverheid aan zet. De afgelopen jaren is planologie voor een groot deel overgeheveld naar provincies en gemeenten. Toch zal de rijksoverheid niet geheel buiten beeld moeten of kunnen blijven. Dat geldt voor projecten die het landsbelang betreffen zoals de renovatie van de Afsluitdijk, de herinrichting van de Hondsbossche Zeewering en de energietransitie. Wat het laatste betreft: Nederland heeft zich verplicht de komende jaren steeds minder afhankelijk te worden van fossiele energie, waardoor het aandeel van windmolenparken, zonnepanelen en biobrandstoffen zal toenemen. Het eiland Texel heeft de ambitie gesteld om na 2020 te draaien op zelf opgewekte energie, Rotterdam streeft naar hergebruik van (rest)energie uit de haven. Duidelijk is dat alleen al door de energietransitie het aanzien van Nederland fundamenteel zal veranderen: het is daarom niet voor niets een van de hoofdthema's van het Jaar van de Ruimte.

Wat zullen we daarvan terugzien op de Dag van de Architectuur? Zoals gebruikelijk worden er bijzondere gebouwen opengesteld maar dit jaar komt ons veranderend landschap nadrukkelijk in beeld. Het Nieuwe Nederland, zoals ontstaan onder invloed van de vinexplannen van 25 jaar geleden. Met de vinexwijken, maar ook de nieuwe natuur en de nieuwe infrastructuur.

En ook de kiemen voor het Nederland van 2040 zijn te bewonderen. Krimpende bevolking in sommige streken, hergebruik van gebouwen, de rol van ons cultureel erfgoed en groene wanden, op allerlei manieren wordt nu al ingespeeld op het Nederland van 2040.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden