De epische adem van Fuentes

Eind maart kreeg de Mexicaanse schrijver Carlos Fuentes een eredoctoraat in Gent. Een gesprek over zijn nieuwste boek en de taak van de intellectueel in de culturele smeltkroes van Zuid-Amerika.

Ilse Logie

Over de zeventig is hij, de Mexicaanse schrijver Carlos Fuentes, en boordevol vitaliteit. Voortaan mag hij zich 'doctor honoris causa' van de Gentse Rijksuniversiteit noemen. Aan zijn indrukwekkende literaire oeuvre, waarvan bekende titels als 'De dood van Artemio Cruz', 'Aura', 'De oude gringo' of 'De campagne' bij Meulenhoff in Nederlandse vertaling zijn verschenen, moet nu ook de roman 'De jaren met Laura Díaz' worden toegevoegd.

Glunderend vertelt Fuentes dat zijn volgende boek al af is. Hij verklapt dat het, net zoals 'De jaren met Laura Díaz', deel uitmaakt van de overkoepelende cyclus 'La edad del tiempo' ('Het tijdperk van de tijd'), maar meer wil hij er niet over kwijt.

Fuentes kan het ook niet helpen dat hij -net zoals zijn wereldberoemde Latijns-Amerikaanse generatiegenoten García Márquez en Vargas Llosa- zo bijzonder gedisciplineerd is en over zo'n werkkracht beschikt. Hij woont afwisselend in Londen en Mexico. Elke dag staat hij om zes uur op, schrijft tot aan de lunch, en besteedt de middag aan lezen. 's Avonds gaat hij naar het theater of de film. Over volstrekt alles heeft hij een mening, die hij met aanstekelijke geestdrift verkondigt. Echt een man van de wereld, een diplomatenzoon die zich overal thuis voelt en vloeiend een vijftal talen spreekt.

'De jaren met Laura Díaz' is een knappe, bij wijlen ontroerende en prettig leesbare roman, waarin de lezer vergeefs zal speuren naar de vorm experimenten die Fuentes' productie uit de jaren zestig en zeventig kenmerkten. Aan de hand van de levensloop van het hoofdpersonage Laura Díaz, kleindochter van Duitse immigranten, blikt de auteur terug op een aantal belangrijke gebeurtenissen die het aanzien van Mexico en de wereld de afgelopen eeuw hebben bepaald. Via de ontmoetingen en relaties die Laura in de loop van haar leven heeft, belicht Fuentes allerlei facetten van de Mexicaanse samenleving. We maken mee hoe het burgermeisje uit de havenstad Veracruz zich met vallen en opstaan ontwikkelt tot de zelfbewuste fotografe die ze op latere leeftijd wordt. Zowel haar eigenzinnige grootouders, haar moeder en tantes die nooit hun ambities hebben kunnen verwezenlijken, als haar halfbroer Santiago, die zijn leven geeft voor de Mexicaanse Revolutie (1910-1920), dragen bij tot Laura's emancipatie. Ook haar huwelijk met een bij nader inzien conventionele vakbondsleider en het moederschap laten sporen na.

Maar naast fictieve, deels op autobiografische gegevens berustende personages, laat de auteur ook een aantal historische figuren een rol van betekenis spelen. Zo brengen Frida Kahlo en Diego Rivera Laura in aanraking met de Mexicaanse muurschilderkunst, en met Jorge Maura -die onmiskenbaar geïnspireerd is op de Spaanse schrijver Jorge Semprún- beleeft de heldin de liefde van haar leven. Met Maura en zijn republikeinse vrienden, die de Spaanse Burgeroorlog zijn ontvlucht, komen tevens de grote Europese ideologische dilemma's van fascisme en communisme Mexico binnen. Wanneer Laura nadien ook nog eens een verhouding heeft met een slachtoffer van het McCarthyisme, wordt het wel een beetje teveel van het goede -alsof per se alle problemen van de twintigste eeuw de revue moesten passeren. Maar ook dat is typisch Fuentes: hij weet moeilijk maat te houden. Hoe dan ook, Laura Díaz behoort tot de warmste, best uit de verf komende personages uit zijn oeuvre.

Nog steeds legt u de nadruk op de maatschappelijke functie van literatuur. Zowel in uw roman als in de muurschilderingen van Rivera, Orozco en Siqueiros, als in de fotografie Laura, zijn individu en gemeenschap onlosmakelijk met elkaar verbonden. Is de rol van de Latijns-Amerikaanse schrijver niet veranderd in de loop der jaren?

,,Jazeker. Nu de maatschappij een aantal politieke functies op zich heeft genomen, is ook de taak van de intellectueel veranderd. Deze hoeft zich niet meer zo nadrukkelijk op te werpen als spreekbuis van zijn samenleving, omdat de mondigheid van de doorsnee burger enorm is toegenomen. Er is een middenveld ontstaan, en dat is maar goed ook. Dat neemt echter niet weg dat de schrijver geëngageerd moet blijven, maar op een minder spectaculaire manier dan vroeger. In dat opzicht groeien we naar Europa toe; ook daar moeten de kunstenaars waakzaam blijven en kunnen ze zich bezwaarlijk neutraal opstellen tegenover een Jorg Haider.

U schrijft groots opgezette romans, die in hun draagwijdte en omvang kunnen wedijveren met de Mexicaanse muurschilderingen. U bent eigenlijk een humanist.

,,In dat opzicht behoor ik duidelijk tot de generatie van de 'boom'. Wij hadden echt hele ambitieuze plannen, er was toen ook zoveel in te halen. De schrijvers die nu om en bij de veertig zijn, waaronder heel veel en erg talentvolle vrouwen - behandelen meer alledaagse thema's: stukgelopen relaties, een banale werkdag, een in het honderd gelopen vakantie. Dat lijkt me best; ik beweer zeker niet dat de roman op sterven na dood zou zijn, zoals mij werd voorgehouden toen ik in de jaren vijftig debuteerde. In mijn essaybundel 'Geografía de la novela', die over het nieuwe literaire landschap handelt - stel ik dat de roman steeds van vorm verandert. De epische adem is nu vooral nog te voelen in de literaire producten die uit de voormalige Europese kolonies komen. De wereld stevent volgens mij niet af op een overigens ongezonde eenheid; de roman zou pas echt in gevaar zijn indien hij een uniforme wereldvisie zou bieden. In de mate waarin Latijns-Amerika verwestert, verandert ook de strekking van zijn literatuur, hoewel er heel veel eigen geluiden blijven. Ik geloof dan ook vast dat de cultuur van de eenentwintigste eeuw een gigantische diversiteit zal blijven vertonen.''

In 'De jaren met Laura Díaz' laat u zien dat de Spaanse ballingen die in Mexico terechtkwamen de cultuur aanzienlijk verrijkten. Ondanks alle verschillen en trauma's gelooft u dat de Spaanstalige landen een eenheid vormen die veel verder reikt dan de taal. Anderzijds laat u de jonge vertellers van de roman tot de chicano-gemeenschap behoren van Mexicanen die in de Verenigde Staten zijn opgegroeid. Maar is zo'n pleidooi voor een multiculturele samenleving niet een gemakkelijk soort retoriek waar de armen op het terrein weinig aan hebben?

,,Dat geloof ik niet. Zonder rassenvermenging zou Latijns-Amerika ondenkbaar zijn. Ons continent is een smeltkroes van indianen, Spanjaarden (en dus ook Arabieren en joden), andere Europese immigranten en zwarte slaven. Voor de inheemse bevolking houdt die mestizering wel een vorm van verwestersing in, de indianen trekken in veel opzichten aan het kortste eind, maar tegelijk heeft de Latijns-Amerikaanse samenleving ook veel van hen overgenomen - denken we maar aan hun rituelen, hun geloof, hun eetcultuur, bepaalde gemeenschapswaarden. In Mexico zijn de indianentalen grondwettelijk beschermd. In Oaxaca hoor je op de markt volop Zapoteeks, en in Yucatán wordt op de scholen weer het Maya onderwezen. Wat niet betekent dat er geen racisme heerst, integendeel. In sommige dorpen bestaat er een stilzwijgende afspraak dat indianen niet op de trottoirs mogen lopen.''

,,De culturele contacten tussen Latijns-Amerika en Spanje staan tegenwoordig op een lager pitje dan tijdens het franquisme. De Spanjaarden richten zich momenteel vooral op de Europese Unie, hoewel hun economische aanwezigheid in ons continent overweldigend is. Alle globalisering ten spijt, zul je vaak tevergeefs naar een goede Chileense roman zoeken in Madrid, en vice versa. De Spaanse literatuur heeft zich zelfs een tijdlang afgezet tegen de heerschappij van de Latijns-Amerikanen, die in de jaren zestig en zeventig het mooie weer maakten. Maar samenwerking is absoluut onontbeerlijk, beide partijen varen er wel bij. En wat de VS betreft: Spaans is daar de voertaal van maar liefst dertig miljoen mensen, en hun aantal stijgt met de dag. Je zou kunnen gewagen van een stille herovering van de gebieden die Mexico in de negentiende eeuw aan de VS afstond...''

De militaire dictaturen uit de jaren zeventig en tachtig liggen definitief achter ons. Maar ondanks de democratiseringsbeweging in Latijns-Amerika, zien we toch ook verontrustende ontwikkelingen zoals de verkiezing van de demagoog Chávez in Venezuela, de ijzeren hand van de Peruaanse president Fujimori - of veelzeggende opstanden, zoals die in de Mexicaanse deelstaat Chiapas.

,,Een politieke democratie is tot mislukken gedoemd als die niet gepaard gaat met economische hervormingen. Waar het levenspeil van de doorsnee burger niet stijgt, ontstaat soms de indruk dat een autoritaire aanpak, zoals die van een Fujimori, doeltreffender is. Een democratie is per definitie ingewikkeld en omslachtig. Vorig jaar was het bijna prijs in Ecuador, en als het geweld in Colombia niet kan worden teruggedrongen, zal de roep om een sterke man ook daar steeds harder klinken. Toch is het politieke panorama in Latijns-Amerika drastisch veranderd. In Mexico begint de PRI - de partij die decennialang de touwtjes in handen heeft gehad, zogezegd om de eisen van de Revolutie uit te voeren, maar eigenlijk uit machtswellust - zich gewonnen te geven.''

,,Zopas heeft het Chileense parlement een wet aangenomen die alle ex-presidenten onschendbaarheid verleent. Ik ken de details nog niet, maar dit is een wet die op maat van Pinochet is gesneden, en die aantoont dat er nog veel aan de Chileense democratie schort. Een nieuwe kaakslag is het voor de slachtoffers van de dictatuur.''

,,In Cuba vrees ik dan weer voor een gewelddadige overgang. Als Fidel van geen wijken wil weten, en als de VS hun embargo, dat al lang had moeten worden opgeheven, handhaven, dan ziet de situatie er allesbehalve rooskleurig uit. Beide partijen gijzelen de Cubanen, die nochtans recht hebben op een beter lot. Er is nog veel werk aan de winkel, maar toch ben ik hoopvol gestemd. In dat opzicht ben ik verwant met mijn personage Laura Díaz: gewoon doorgaan is de boodschap.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden