De enige 'kans om te kiezen': we moeten de groeidwang van ons afschudden

Het congres 'Kiezen voor kansen', over het rijmen van economie met ecologie, is ook voor Willem Hoogendijk, coördinator van Promodeco, project moderne economie te Utrecht en auteur van o.a. 'Zeker werk en verantwoord ondernemen', aanleiding voor een stellingname.

Zijn we dan niet allang begonnen? Zeker, op papier deed ons land het niet slecht. Maar na de gedurfde milieubeleidsplannen bleek de praktijk weerbarstig. Dat was te verwachten. Om mensen en structuren te veranderen is geduld nodig. Toch had de overheid m.i. al veel meer kunnen doen. We hebben hier niet eens statiegeld op blik, om maar een kleinigheidje te noemen. We houden het openbaar en het privé vervoer in een onduidelijke en schadelijke concurrentie met elkaar. Biologische landbouw? Andere landen zijn al veel verder. Hadden we niet kort geleden nog 100 km als maximum autorijsnelheid? En zondagen zonder ether-reclame? Als je als overheid ongeveer de helft van het nationaal inkomen naar je toe trekt, zou je denken dat zij meer had kunnen doen. Ook op fiscaal gebied, door milieugebruik meer en arbeid minder te belasten. Laten we elkaar niet langer voor de gek houden: filteren, naverbranden, zuiveren, recyclen en een beetje besparen - het zijn allemaal lachertjes tegen wat er moet gebeuren om het draagvlak van onze economie te herstellen. Met zo iets als 'ecologische modernisering' komen we er niet.

Na een tegenvallende praktijk dus nu: heroverweging. Pas als derde fase, maar toch. Ik was verheugd: onze bestuurders en industriële leiders gaan graven naar de diepere oorzaken van de moeilijkheden. Maar mijn blijdschap veranderde algauw in teleurstelling toen ik zag in welke richting de regering dan denkt, en op welke termijn. Voor ombuigingen voor pas na 2010. Op basis van technologische trendbreuken, zoals nieuwe boortechnologie en nieuwe ondergrondse buistechnologie. Op die manier dus dieper graven? Onze minister-president, onlangs ondervraagd over milieubehoud, liet zich ontvallen “genoeg is genoeg”, maar had 't meteen daarna ook over tunnels onder het Groene Hart en elders. Tunnelvisie is volgens Van Dale denken op basis van maar één variabele. Welke zou dat zijn bij onze regering? De onontkoombaar geachte globalisering?

Ook dit congres zal niet aan essentialia raken. Bruikbare ideeën wil de regering hebben. Oftewel ideeën die de doorgroei niet belemmeren. Continue verbetering van marktpositie en milieuprestaties betekent in de praktijk rommel blijven maken. De minister van milieu kan er dan met stoffer en blik achteraan blijven lopen. Zo blijft iedereen lekker bezig, lekker met een groen sausje. En sterft (om een koninklijk woord te gebruiken) onze natuur steeds sneller en zekerder.

Ombuigingen voor na 2010, terwijl we toch allemaal weten dat, om een supertanker van koers te doen wijzigen, we al erg vroeg moeten beginnen met bijsturen. Wat de regering wil, is meer - en als 't kan wat groener - van het oude. Precies wat de aarde en onze samenleving ziek heeft gemaakt gaan ze wederom en verhevigd toepassen. Maar als u ziek bent geworden in een restaurant, wilt u dan de manager als dokter aan uw bed of een onafhankelijke arts? En ziek zijn we. En verdwaasd, niet het minst door de heersende economische theorie, die doorgroei normaal vindt en lijdt aan bedrijfseconomisch overwicht.

Het congres zal vragen moeten stellen bij de dwang tot doorgroei. Alles moet groter, sneller, intensiever. Een goede machine vandaag is morgen ouderwets; en met haar de bediener. Wat een verzorgingseconomie behoort te zijn, is scheefgegroeid tot een verspillende opdring-economie. Alsof we niet al een kwart eeuw weten dat er grenzen zijn. Harde ecologische, oftewel economische, grenzen. Door de steeds scherper wordende concurrentie worden ondernemers, boeren en vissers uiteraard voorop, steeds harder tegen de milieugrenzen opgeduwd. Zijn zij en de overheid niet de gevangenen geworden van een groeidwang?

Volgende vraag. Wordt die overdruk wellicht voor een flink deel veroorzaakt door het moderne geldsysteem? Het geld is immers van smeermiddel een koopwaar geworden met als prijs zichzelf. Veel van het smeermiddel bijeen - vaak onttrokken van elders - wordt zo een machtsmiddel dat wil 'werken', oftewel groeien. Staan vele ondernemers en managers, verdoofd door een behoorlijke vergoeding, niet in dienst van die geldgroei? Worden ze niet daartoe gebruikt? Winnen de rijkste en grootste bedrijven - die nog niet de beste hoeven te zijn - niet als vanzelf, de overige bedrijven geheel uit de markt drukkend?

De conclusie, gedeeld door een groeiend aantal economen in de wereld, is dat de enige échte groei in de rijke (lees: verkwistende) landen ligt in het krimpen van de materiële productie. En dat snel ombuigen met behulp van ecotax en aldus ontmaterialiseren onze enige overlevingskans is. Bij ons denken economen als Hueting, Pen, Goudzwaard en De Lange al geruime tijd in deze richting. Vaak denkt men daarbij aan overgang naar een dienstenmaatschappij. Maar dan zijn we die overdruk nog niet kwijt. Bovendien zullen we toch moeten eten en dergelijke en kunnen we niet langer intensief met goederen over de wereld blijven slepen.

Daarom wil ik de bedrijvigheid verlossen van de voortdurende druk tot maximalisering, van de dwang tot doorgroei. We moeten het volgens mij zoeken in verlichting van het juk dat op de schouders van de ondernemer ligt: de druk vanuit de geldinvesteringen en de rigide loonvorming. Minder van het product verkocht (normaal in een op de vraag afgestelde economie), dan ook minder geld naar de investeerders zonder dat deze meteen hun geld kunnen terugtrekken. De Zwitserse econoom Binswanger spreekt van de flexibilisering van de schulden. En wat de werkers betreft, zij moeten niet almaar, voor hun loon, veel van dat soort product hoeven te maken, waarbij dus dat product almaar verkocht moet worden. Zij zouden hun loon uit meer dan één activiteit moeten krijgen, dus ook bij ondernemers in andere branches of uit eigen werk.

Ik zie het afschudden van de groeidwang als een bevrijdingsoperatie. Ondernemers krijgen dan meer ruimte om verantwoordelijk te zijn voor milieu en algemeen belang. Vreemde voorstellen? Keynes wees er al op dat de moeilijkheid niet in de nieuwe ideeën ligt maar in het ontsnappen aan de oude. Na de tunnel dus het licht?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden