De energie-politie van Nijmegen

Gemeenten kunnen stevig bijdragen aan verduurzaming van de samenleving. Dat bewijst Nijmegen. In de stad daalde door eigen beleid het energiegebruik, terwijl het inwonertal steeg.

Sinds 1987 pompt Nijmegen warmte de lucht in. Ongebruikt. Genoeg om 35.000 woningen te verwarmen. "Pure verspilling. Er zou een wet moeten zijn die dit soort praktijken verbiedt", zegt wethouder Jan van der Meer.

Een groot deel van restwarmte van de regionale afvalenergiecentrale ARN in het nabijgelegen Weurt wordt sinds jaar en dag onbenut afgevoerd. De centrale verbrandt zo'n half miljoen ton afval uit de regio Nijmegen. Dat levert een hele hoop elektriciteit op, 160.000 megawatt per jaar. Maar de restwarmte van de ovens werd slechts voor een klein deel gebruikt. De enorme afvalfabriek staat in een buitengebied, in de verste verte geen woonwijk te zien. En dus walmde kostbare energie ruim twintig jaar via schoorstenen naar buiten.

Aan de verspilling lijkt in 2014 een eind te komen. Dit voorjaar wordt er een buizennet van zes kilometer aangelegd tussen de ARN en het nieuwe Nijmeegse stadsdeel Waalsprong. Het is een peperduur project, ruim 100 miljoen euro. De buizen moeten onder twee wateren door, het Maas-Waalkanaal en de Waal.

Zo'n 4000 bestaande woningen in de Waalsprong worden dit jaar aangesloten op het warmtenet, ruim 10.000 nog te bouwen woningen zullen volgen. Met dit warmtenet stijgt de energie-efficiëntie van de afvalcentrale van 40 procent nu tot bijna 100 procent als het project klaar is.

Grote aarzeling
Het plan kwam er niet zonder slag of stoot, vertelt Jan van der Meer, wethouder in Nijmegen. "Bouwers houden er niet van om afhankelijk te worden van één grote partij, zoals in dit geval Nuon, die het warmtenet exploiteert. Er was grote aarzeling. Aannemers stellen dat je je niet moet vastleggen op één systeem, want over een paar jaar kunnen er betere energiesystemen zijn voor individuele woningen. Dat kan zo zijn, maar voorlopig is dit de beste en duurzaamste oplossing. Wij hebben het warmtenet er doorgedrukt."

Vorige week zijn de eerste buizen ingegraven. Van der Meer stond er glunderend bij. Weer een stapje dichter bij het doel om van Nijmegen in 2045 een energieneutrale stad te maken. Die horizon is al een keer bijgesteld. In 2008 besloot Nijmegen dat in 2032 de stad duurzaam zelfvoorzienend zou moeten zijn, maar na een analyse door ingenieursbureau Royal Haskoning bleek dat die mijlpaal veel te ambitieus was. Onhaalbaar. Inmiddels is 2045 het streefjaar.

"Dat doel kúnnen we halen. We zitten mooi op koers", zegt Van der Meer. "Dat ligt aan ons beleid, niet aan de economische crisis. We hebben het laten uitzoeken. Netbeheerder Liander levert ons per wijk, per sector de verbruikscijfers voor gas en elektriciteit. Wij hebben te maken met krimp in het energieverbruik, terwijl dit in de rest van Nederland stijgt. Dat moet aan ons beleid liggen. Wij hebben ervoor gekozen budgetten vrij te maken voor duurzame doelstellingen, onze aanpak is niet gratuit."

Aanjaag-subsidie
Hij keert na de verkiezingen niet terug als wethouder voor GroenLinks. Tijd voor iets anders. Vier jaar geleden, bij de vorige verkiezingen, werd GroenLinks de grootste partij in Nijmegen. Van der Meer besloot bij de college-onderhandelingen een miljoen extra per jaar te vragen voor duurzaam beleid. Dat geld kwam er. Ook zorgde hij ervoor dat hij de ruimtelijke ontwikkeling van het stadsdeel Waalsprong in zijn portefeuille kreeg. Hij wist dat veel van zijn duurzame doelstellingen in dat nieuwbouwplan konden worden verwezenlijkt. "Ik wilde, ook voor dat warmtenet, niet in een situatie komen dat ik met een wethouder van een andere politieke partij moet onderhandelen over de duurzame plannen."

Zo is het gegaan. Nijmegen maakte met woningcorporaties afspraken over vergaande terugdringing van het energieverbruik in bestaande woningen. In de gemeentelijke gebouwen werd flink bespaard. Ongeveer 1500 particuliere woningeigenaren kregen een premie voor energiebesparende maatregelen: kostte een miljoen, maar leverde zeven miljoen aan investeringen op. "Het was een aanjaag-subsidie, wij gaven een premie van maximaal 20 procent van het totaal met een maximum van 1000 euro, later teruggebracht tot 500 euro. De woningbezitters konden een bonus van 500 euro krijgen als ze minimaal vijf buren meekregen." De gemeente stimuleert zonne-energie en duurzaam bouwen. "Je kunt als gemeente echt het verschil maken, als je het maar serieus aanpakt."

Van der Meer ging met zijn aanpak een stapje verder. Hij gebruikte het instrument van handhaving bij energieverspilling. De wethouder stuurde zijn eigen 'energiepolitie' op pad. "Het is simpel. In de Wet Milieubeheer staat dat energiebesparende maatregelen die in vijf jaar kunnen worden terugverdiend, móeten worden uitgevoerd. Als je dat als bedrijf niet doet, ben je in overtreding. Nijmegen ging de wet handhaven op energieverspilling. De ambtenaren moesten er eerst flink aan wennen. Maar de wet is duidelijk. Ik vind energieverspilling in feite net zo misdadig als olieverspilling."

Koel- en vriesvakken
De verspillingsambtenaren van Nijmegen bezochten supermarkten die hun koel- en vriesvakken wagenwijd open hadden staan voor het gemak van de klant. Ze kregen een waarschuwing. Binnen enkele jaren was er een landelijk convenant over het permanent afsluiten van koel- en vriesvakken. Ook bezochten ambtenaren zorginstellingen, waar werd gewezen op energieslurpende tl-verlichting. "We hebben nooit één boete hoeven opleggen. Sterker, huishoudelijke diensten waren vaak blij met ons, eindelijk kregen ze ruggesteun om energiebesparende investeringen te kunnen doen."

Van der Meer noemt het voorbeeld van boekhandel De Slegte, inmiddels opgegaan in Polare, dat nu in moeilijkheden zit. "De Slegte in Nijmegen had drie etages vol met oude tl-buizen. Daar was sprake van enorme verspilling. Wij hebben ze voorgerekend dat ze energiezuinige verlichting in drie jaar tijd konden terugverdienen. Het leverde per jaar een besparing op van 9000 euro. Vervanging leverde bij wijze van spreken meer op dan de verkoop van die tweedehandsboekjes. We hebben ze aangeschreven en uiteindelijk is in meer vestigingen de verlichting vervangen."

Handhaving van de milieuwet is een uitkomst voor kleinere gemeenten die geen groot budget kunnen vrijmaken voor duurzaamheid, zegt Van der Meer. "Zo kun je een duurzaam beleid afdwingen."

Het beleid werpt vruchten af, stelt de wethouder. Hij toont harde cijfers, geleverd door Liander. Het inwonertal van de stad groeide, maar bij particulieren in Nijmegen daalde het energieverbruik (gas en elektriciteit) tussen 2008 en 2012 - tegen de landelijke trend in - met bijna 6,5 procent. Bij bedrijven zakte het verbruik met bijna 7 procent. "Cijfers liegen niet."

Zonnepanelen op de daken van Nijmeegse flats.

'Bij De Slegte leverde vervanging van de tl-buizen meer op dan de verkoop van die tweedehandsboekjes'

Haarlemmermeer gaat zelf de energie-business in
Oude tijden herleven: de gemeente Haarlemmermeer gaat zelf weer energie leveren aan de burgers. Deze week is het lokale energiebedrijf Tegenstroom opgericht, dat groen opgewekte elektriciteit en gas gaat leveren. Tegenstroom is een besloten vennootschap zonder winstoogmerk. Het bedrijf wil zoveel mogelijk lokaal opgewekte energie leveren. "We gaan werken aan een volledig schone en lokale energievoor-ziening", vertelt Andrea van de Graaf, directeur van Tegen-stroom.

Voor de levering van energie werkt het bedrijf samen met de Duurzame Energie Unie, een cooperatie die is opgericht door de Windunie (leverancier van duurzame energie), Texel Energie en de stichting Urgenda.

Net als in Nijmegen is het energieverbruik onder inwoners van Haarlemmermeer sinds 2010 gedaald. Het percentage duurzame energieopwekking verdubbelde sinds 2010 tot 3,6 procent van het totale energieverbruik.

Door de windmolenstop die de provincie Noord-Holland invoerde, zal het Haarlemmermeer waarschijnlijk niet lukken de doelstelling van 2014 te halen: 11 procent hernieuwbare energie-opwekking. Een plan voor een windpark zal vrijwel zeker niet kunnen worden uitgevoerd.

De CO2-uitstoot is in de gemeente inmiddels al teruggedrongen tot nabij het niveau van 1990 en dat betekent dat Haarlemmermeer waarschijnlijk als één van de weinige gemeenten de doelstelling halen die in 1997 in het internationale verdrag van Kyoto is vastgelegd.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden