De ene Koerd is de andere niet

Bij uit de hand gelopen rellen in de grootste Koerdische stad, Diyarbakir, kwamen vorige week zeker veertien mensen om. Koerden demonstreerden tegen de Turkse houding ten aanzien van IS.Beeld epa

De belegering van de Koerdische stad Kobani in Syrië door IS brengt meer dan ooit de Koerdische verdeeldheid aan de oppervlakte. De Koerden die demonstreren tegen de laconieke houding van de Turkse regering, ageren vooral ook tegen de andere Koerden.

De gevechten van de afgelopen nacht hebben hun sporen nagelaten in de grootste Koerdische stad, Diyarbakir. De ruiten van veel winkels zijn ingeslagen, de omgegooide vuilniscontainers die als beschutting tegen de politie zijn gebruikt, liggen er verslagen bij, abstracte tekeningen van de as van de brand bij de geldautomaten sieren de aan rellen gewende muren.

Gisternacht is er ook geschoten in Diyarbakir. Macit Kaplan, eigenaar van een taxibedrijf, priemt zijn wijsvinger in een kogelgat in een muur en zegt geërgerd: "Zelfs in de jaren negentig werd er niet met echte kogels geschoten bij demonstraties. Het gaat de verkeerde kant op. Ik hou mijn hart vast."

De 39-jarige Kaplan heeft in de jaren dat het vredesproces tussen de PKK en de Turkse regering aan de gang was flink aan de weg getimmerd in zijn geboortestad. "Ik heb nu zes auto's. Dit is mijn nieuwe aanwinst", zegt hij en wijst blakend van trots naar een spiksplinternieuwe auto van Duitse makelij. Meer dan de auto blinken zijn bruine ogen van blijdschap. Hij gaat verder: "Wat moet ik als Turkije uit elkaar valt door de laatste ontwikkelingen? Moet ik soms mijn auto's verkopen en naar het Westen verhuizen? De Koerden die de PKK steunen, zeggen dat Turkije Kobani in moet trekken om de Koerden daar tegen IS te beschermen. Ze doen er zo makkelijk over, het is geen weiland met tomaten. Actie in Kobani betekent regelrechte oorlog voor Turkije. Misschien is dat wat ze willen, het brengt ze vast dichterbij een onafhankelijk Koerdistan. Ik weet niet of ze die doelstelling halen, maar wat ik zeker weet, is dat ik weg ben als de PKK de macht overneemt."

Geen homogene gemeenschap
De oorlog in Kobani gaat veel Koerden aan het hart. Dat is ook de reden dat de demonstraties van vorige week zo massaal waren. Maar de Koerden zijn allesbehalve een homogene gemeenschap, niet in de grote Turkse steden als Istanbul en Izmir en ook niet in het Koerdische zuidoosten van Turkije.

De hoogste IS-commandant die leiding geeft aan de belegering van Kobani is een Koerd. De Koerden die nu onder de vlag van YPG Kobani verdedigen, hebben de afgelopen jaren duizenden Koerden, die aanhangers zijn van de Iraaks-Koerdische leider Masoed Barzani, uit de stad verbannen. Er is tevens geen gebrek aan Koerdische strijders, die aan de zijde van de fundamentalistische Al-Noesra in Syrië tegen YPG vechten. Ook zitten de Koerden bij de mildere Syrische oppositie. En niet te vergeten, onder het electoraat van Tayyip Erdogan zijn miljoenen Turkse Koerden.

Daags na de rellen is de schade van de onlusten in het centrum van de stad in Zuidoost-Turkije goed te zien.Beeld epa

Kaplan, de eigenaar van de zes auto's, rijdt even later door de straten van Diyarbakir. Hij passeert politiecentra waar gepantserde politiewagens staan uit te rusten na een zware nacht. De zakenman parkeert bij een park, omdat hij zijn nieuwe oogappel niet wil blootstellen aan sigarettenrook en zegt onder een boom: "Ik ben een moslim. Ik heb gehoord dat de relschoppers ook mensen hebben aangevallen vanwege hun islamitische uiterlijk. Een bebaarde man is doodgestoken omdat hij op IS-mannen zou lijken. Zo zie je wat voor een land we gaan krijgen onder de PKK."

Met zijn laatste woorden snijdt Kaplan meteen een kwestie aan die als het grootste raadsel in de geschiedenis van de Koerden geldt. Want hoe kon het dat de PKK met haar marxistisch-leninistische dialectiek en haar maoïstische verleden voet aan de grond kon krijgen in een regio die bekendstaat om het islamitische karakter van de bewoners?

"Het antwoord is Abdullah Öcalan", weet Mustafa Sarikaya zeker. Hij is een 67-jarige oud-onderwijzer en een man die altijd de politieke tak van de PKK heeft gesteund. Hij legt uit: "Men heeft de neiging om de rol van Öcalan te onderschatten omdat hij al zo lang in de gevangenis zit. De grote massa hier houdt van hem. Hij heeft de Koerden gemobiliseerd tegen het fascisme van de Turkse staat."

Grote rol
"Toen hij in 1999 gevangen werd genomen door Turkije, zeiden veel mensen dat het afgelopen was met hem. Die lui hebben zich vergist. Öcalan heeft een sterk religieuze samenleving weten te seculariseren. De vrouwen spelen nu een grote rol in de Koerdische politiek. Ik denk dat dat ook een doorn in het oog is van de djihadi's van IS. De Koerdische islamisten nemen hem dat ook het meest kwalijk. Maar wat ze ook doen, Öcalan is de grote held van de Koerden. En de enige die Turkije kan behoeden voor een burgeroorlog."

Ondertussen heeft de vrouw van Sarikaya aardappelen geschild en in stukjes gesneden, die met kippevleugels, olie en kruiden gemengd en in de oven geschoven. Het appartement in een van de nieuwe wijken ten westen van de stad is even later gevuld met de geur van het gerecht en met de stemmen van de kleinkinderen van de gepensioneerde leraar. Terwijl de schoondochter van de man de tafel dekt, draagt hij enkele gedichten van zijn onuitputtelijke repertoire voor.

En als de vorken in de aardappels gaan, zegt Sarikaya: "De Turken moeten ophouden met het demoniseren van Öcalan. Ze moeten hem dankbaar zijn voor het feit dat het bloedvergieten binnen perken blijft. Als het aan de PKK-commandanten in de bergen lag, was de oorlog tegen het Turkse leger allang hervat. Vooral na de belegering van Kobani. Het is Öcalan die iedereen tot kalmte maant. De commandanten weten ook dat het Koerdische volk bij een eventueel conflict altijd de kant van Öcalan zal kiezen."

Mislukt
De volgende dag is de islamistische intellectueel en advocaat Sidki Zilan de laatste die die belangrijke rol van Öcalan ontkent. Het islamistische initiatief Azadi van Zilan is nieuw en streeft dezelfde doelstelling na als de PKK van Öcalan: het verenigen van alle Koerden. Echter, Zilan legt de nadruk in tegenstelling tot de beroemde Koerdische gevangene op de Koerdische traditie.

De lange, grijze man, die in het verleden advocaat was van fundamentalistische Hezbollah-militanten, vertelt hartstochtelijk: "De PKK en de PYD (Syrische tak van de PKK, red.) zijn mislukt in Kobani. Ze klagen dat IS zo goed bewapend is. Dan zeg ik: 'Wat weerhield jullie ervan om ook die wapens aan te schaffen?' Om hun falen te camoufleren hebben ze de hele boel in Turkije in de fik gezet en proberen ze zo de publieke opinie in Amerika en Europa voor zich te winnen."

Zilan heeft ook geen goed woord over voor de Koerden die uit angst voor oprukkend IS naar Turkije zijn gevlucht: "In de jaren negentig probeerde het Turkse leger ook om ons weg te krijgen van bepaalde plekken. Toen ging ik juist daar wonen waar de Turken ons niet wilden hebben. Want als je eenmaal weg bent, dan kun je je land op je buik schrijven."

Geen eenheid
Is het dan niet verstandig om de oude vetes te vergeten en als Koerden een eenheid te vormen tegen IS? Er ontstaat een schampere glimlach om de dunne lippen van de advocaat. "Die eenheid gaat onder de paraplu van de PKK niet plaatsvinden. Tot een paar jaar geleden waren ze druk bezig om de leiding van heel Koerdistan over te nemen. In Irak hebben ze het onderspit gedolven tegen Barzani. In Syrië kunnen ze IS niet tegenhouden. En in Turkije zullen ze op den duur ook onder ogen moeten zien dat ze de macht met de andere Koerdische bewegingen moeten delen.

"Het kan ook niet anders, want de PKK zelf is niet eens een hechte groepering. Haar belangrijkste militaire leiders zijn seculiere Turken, het Koerdische volk levert het electoraat en de krijgers en in Europa wordt de beweging gedomineerd door alevieten die een hekel hebben aan de islam. Daarnaast zijn ook Ezidi's en Armeniërs actief binnen de PKK. Ik denk dat IS nu een staat heeft gesticht in Irak en Syrië. De grootste blaam treft wat dat betreft de PKK, want die was zo overmoedig om aan het begin van de oorlog alle hulp te weigeren. Hoe ironisch is het dan dat de achterban van dezelfde PKK nu de straten opgaat, omdat Turkije geen vinger uitsteekt om Kobani te redden."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden