De ene Grexit is de andere niet

Beeld Censuur

Alle schijnwerpers staan vandaag op de eurogroepbijeenkomst in Luxemburg. Zet die een Grexit in gang? De dreiging verschilt nogal van die in 2011/2012.

De premier van Griekenland staat te glunderen op het Brusselse asfalt. Geef hem eens ongelijk: de ministers van financiën van de eurozone, verzameld in de eurogroep, zijn zojuist akkoord gegaan met het vrijgeven van een enorme portie noodleningen aan Athene: ruim 34 miljard euro, binnen enkele dagen over te maken.

"De solidariteit in onze unie leeft", zegt de premier. "Grexit is dood. Griekenland is weer op de been. De offers die de bevolking heeft gebracht, zijn niet voor niets geweest. Dit is niet alleen een nieuwe dag voor Griekenland, maar ook een nieuwe dag voor Europa."

Zou Alexis Tsipras zoiets over zíjn lippen kunnen krijgen, in juni 2015? De woorden kwamen op 13 december 2012 uit de mond van de toenmalige conservatieve premier Antonis Samaras; bezwerende woorden die nu geheel lijken losgezongen van de werkelijkheid. De 'Grexit', een vertrek van de Grieken uit de inmiddels negentien landen tellende eurozone, is weer springlevend.

Op de eurogroep-vergadering van vandaag, iets meer dan 2,5 jaar later, komt de Griekse kwestie vermoedelijk tot een uitbarsting, nadat de vulkaan al die tijd bleef rommelen op de ministersbijeenkomsten, bijna elke maand weer, onder welke Griekse regering ook. Alles wijst erop dat de toch al moeizame relatie tussen Athene en de internationale geldschieters deze maand op de klippen loopt. Met wederzijdse instemming. De tijd van zoete broodjes bakken is voorbij, aan beide kanten.

Mocht dat tot een Grexit leiden - wat waarschijnlijk is, maar niet zeker - dan wordt dat een ander soort calamiteit dan de eurozone in 2011 en 2012 vreesde.

Psychologisch dieptepunt
Om dat verschil te illustreren, moeten we terug naar een ander kantelmoment: 17 juni 2012, gisteren drie jaar geleden. Die dag werd met angst en beven tegemoetgezien en geldt achteraf misschien wel als psychologisch dieptepunt van de eurocrisis.

Het voortbestaan van de euro stond of viel met de uitslag van de Griekse parlementsverkiezingen van die zondag. De radicaal-linkse Syriza-partij van de jonge, charismatische Alexis Tsipras deed het goed in de peilingen, nadat de stembusgang van een maand eerder geen werkbare coalitie had opgeleverd. Tsipras beloofde de Grieken dat zijn regering zou breken met de geldschieters en het land van die ellendige euro zou bevrijden. Hij was toen nog een tikje extremer dan in zijn laatste verkiezingscampagne (januari 2015), toen hij zich uitsprak vóór het vasthouden aan de euro.

De Griekse premier Alexis Tsipras, de Duitse bondskanselier Angela Merkel en de Franse president Francois Hollande tijdens een EU-bijeenkomst.Beeld afp

Een Syriza-overwinning zou, zo dacht men in die nerveuze dagen, leiden tot een Grexit en via een domino-effect tot de ineenstorting van Italië en mogelijk Spanje, landen waar de economie ook in een diep dal zat.

Exit euro.

Brussel en alle andere hoofdsteden in Europa hielden hun hart vast. Maar de Griekse kiezers gaven nipt de voorkeur aan de partij Nieuwe Democratie van Samaras: die kreeg 29,7 procent van de stemmen, tegen 26,9 voor Syriza. Achteraf gezien was dat het moment dat de euro werd gered, samen met de beroemde uitspraak die Mario Draghi ruim een maand later in Londen deed. Zijn Europese Centrale Bank zou namelijk 'alles doen' om de euro te redden. "En geloof me: dat zal genoeg zijn."

Grote opluchting
De verlossende Griekse verkiezingsuitslag bereikte toenmalig voorzitter Herman Van Rompuy van de Europese Raad toen die zich ver buiten Europa bevond. "Toen José Manuel Barroso (destijds voorzitter van de Europese Commissie, red.) en ik dat vernamen, op een G20-ontmoeting in Los Cabos in Mexico, deelden we een moment van grote opluchting", schrijft Van Rompuy in zijn vorig jaar verschenen boek 'Europa in de storm'. De orkaan van de eurocrisis leek te luwen.

Groot verschil met nu: een Grexit-scenario is niet alleen een stuk overzichtelijker, het laat ook meer Europeanen koud. Laat ze maar gaan, die Grieken, lijkt de rest van de eurozone te denken. Wij redden het wel zonder hen. Ook Italië en Spanje, en degenen die in die landen beleggen, lijkt die gedachte toegedaan.

Ander verschil met nu: in november 2011 rolden nog de koppen van twee regeringsleiders. Eerst was de Griekse premier Papandreou aan de beurt. Die kondigde na het zwaarbevochten akkoord over het tweede hulppakket aan Griekenland (à raison van 140 miljard euro) doodleuk een referendum aan over deze deal. Dat werd door de landen die dat geld moesten ophoesten, niet op prijs gesteld.

Exit Papandreou.

Papademos
Een paar dagen later bezweek ook zijn Italiaanse ambtgenoot Berlusconi onder de internationale en binnenlandse kritiek op zijn flierefluitende beleid. Papandreou en Berlusconi werden vervangen door twee technocratische puinruimers, Papademos en Monti.

Een demonstrant in Athene vorige week.Beeld getty

In de huidige Griekse kwestie zou je je dat toch niet meer kunnen voorstellen, dat de nood zo hoog oploopt dat premiers worden gedefenestreerd, puur en alleen om de euro overeind te houden. Het bouwwerk 'euro' is intussen verstevigd, onder meer met een bankenunie. Het wegjagen van premier Tsipras is nu geen optie, is ook niet nodig, heeft geeneens zin. Laat die zijn eigen boontjes nou maar doppen, denkt de rest van de eurozone.

Al zijn er ook genoeg kopstukken die waarschuwen voor de gemakzucht van deze houding: een Grexit zal ook nu onvoorspelbare gevolgen hebben voor ons allemaal. Draghi (opnieuw hij) zei afgelopen maandag in het Europees Parlement enigszins onheilspellend dat de eurozone zich bij een Grexit in uncharted waters (onbekende wateren) zou begeven.

Improviseren
De architecten van de euro hebben nooit rekening gehouden met het vertrek van een lidstaat uit de muntunie. Het zal hoe dan ook improviseren worden.

"De besmettingseffecten van zo'n scenario zijn zeker beter beheersbaar dan in het verleden", zei de invloedrijke president van de Duitse centrale bank, Jens Weidmann, vorige week. "Maar we moeten ze ook niet onderschatten."

Dat deden de beleidsmakers begin 2012 zeker niet. Vanaf dat moment werden in het diepste geheim plannen gemaakt voor een Grexit: Plan Z genaamd, zoals de Financial Times vorig jaar mei beschreef in een uitgebreide reconstructie van die periode ('How the euro was saved').

De handvol betrokkenen van onder meer de ECB en het IMF heeft er ongetwijfeld slapeloze nachten van gehad, al is het alleen al wegens de angst voor lekken van hun noodscenario's. Een eventueel lek zou dat Plan Z, dat gedetailleerd omschreef hoe Griekenland in een razend tempo een geheel nieuw betalingssysteem moest opbouwen, automatisch en oncontroleerbaar in werking stellen. Al het vertrouwen in een goede afloop zou immers meteen verdampen bij zo'n lek.

Liggen nog ergens kopietjes van Plan Z in een kluis? Of zijn ze er allang uitgehaald?

Domino of amputatie

Op het hoogtepunt van de eurocrisis in 2011/2012 waren de hoogste beslissers in de eurozone verdeeld in twee kampen als het om Griekenland ging: het 'domino-kamp' en het 'besmette-been-kamp'.

Het domino-kamp vreesde dat Griekenland bij zijn vertrek uit de eurozone Italië, Spanje en Portugal zou meesleuren, waarmee de hele muntunie een voetnoot in de Europese geschiedenis zou worden.

Het besmette-been-kamp meende dat het afsnijden van Griekenland de gezondheid van de eurozone alleen maar ten goede zou komen.

De Duitse minister van financiën Wolfgang Schäuble was naar verluidt de aanvoerder van dat amputatie-kamp, al zal hij dat nooit publiekelijk toegeven.

Deze kampen hielden elkaar destijds in evenwicht. Uiteindelijk gaven de 'domino'-argumenten van de Duitse bondskanselier Merkel de doorslag en werd Griekenland in de euro gehouden.

Vandaag de dag zijn die verhoudingen anders. Aanhangers van de domino-theorie zijn veruit in de minderheid.

De eurogroepbijeenkomsten, van 20 februari tot nu

20 februari, Brussel
Na een reeks mislukte vergaderingen besluiten de ministers van financiën van de eurozone, inclusief de Griekse nieuwkomer Varoufakis, op een spoedbijeenkomst tot een verlenging met vier maanden van het lopende tweede leningenprogramma van EU en IMF. In dat programma, dat eind december al met twee maanden was verlengd, staat nog ruim 7 miljard euro geparkeerd. Op de helft van de tweede verlenging, eind april, moeten de geldschieters akkoord zijn met de hervormingsplannen van Athene. Pas daarna kan sprake zijn van het overmaken van geld.

9 maart, Brussel
In ruim twee weken tijd is weinig gebeurd. Eurogroepvoorzitter Dijsselbloem kan zijn irritatie daarover niet verbergen. De Grieken bakkeleien vooral 'over waar, wanneer, wie met wie gaat praten', aldus Dijsselbloem. "Allemaal tijdverspilling."

24 april, Riga
Nog steeds gaapt er een kloof tussen wat de geldschieters verlangen en wat Athene biedt. Varoufakis schetst een positiever beeld en zegt dat een akkoord nabij is, tot ergernis van zijn ambtgenoten. Die avond verschijnt de Griek niet op het galadiner voor de ministers.

11 mei, Brussel
Deze bijeenkomst staat vooral in het teken van het verbeteren van de sfeer, die in Riga een dieptepunt bereikte. De Grieken krijgen een klein schouderklopje voor hun inspanningen in het overleg. Maar van enig resultaat is nog steeds geen sprake.

18 juni, Luxemburg
Het ziet er somber uit. Op 30 juni moet Athene 1,5 miljard afbetalen aan het IMF. Grote kans dat die betaling uitblijft: de gevreesde 'default' is dan een feit. Als de komende dagen een compromis uitblijft, is Griekenland op 1 juli voor het eerst sinds 2010 aan zichzelf overgeleverd.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden