De enclave krijgt een papieren muur

Als Polen en Litouwen in 2004 toetreden tot de Europese Unie wordt Kaliningrad een Russische enclave waarvan de grens alleen gepasseerd kan worden met een geldig visum. De EU wil het grensverkeer naar Europa wel vergemakkelijken, terwijl Rusland visavrije corridors naar het moederland eist. EU-voorzitter Prodi en de Russische president Poetin houden vandaag spoedoverleg.

Ekke Overbeek

De ikonen in het kerkje van Baltyjsk zijn fonkelnieuw. Tot 1945 verleenden de neo-gotische bogen van rode baksteen onderdak aan de protestanten van het Duitse Pillau. Sinds oktober vorig jaar kunnen de matrozen van de Baltische vloot hier hun nieuwe schutspatroon eer bewijzen. ,,Admiraal Fjodor Oesjakov heeft geen enkele zeeslag voor Rusland verloren'', verklaart de begeleidende ambtenaar van het Russische ministerie van buitenlandse zaken. De nieuwbakken heilige rust in een houten relikwiehouder in de vorm van een schip. ,,Toen hij werd opgegraven, hield het op met regenen. En bij de plechtige inwijding hier in Baltyjsk, brak de zon door de regenwolken.''

Wat elders in Rusland een terugkeer naar de wortels is, is in de Kaliningrad-enclave een poging om wortel te schieten. Een groot deel van het gebied ziet eruit alsof de verovering en annexatie van Oost-Pruisen kort geleden is voltooid. ,,Toen ik hier een paar jaar geleden voor het eerst kwam, voelde je dat er geen eenheid bestond tussen de regio en zijn bewoners. Alles leek een tijdelijk karakter te hebben'', aldus de Russische ambtenaar. ,,Kaliningrad was een oorlogstrofee.'' De parel in die trofee was Baltyjsk, de marinehaven die 's winters niet dichtvriest.

Al tien jaar proberen de lokale autoriteiten de geheime basis te openen voor het publiek. Maar 1260 kilometer ver weg, in Moskou, houdt men de teugels nog strak. In 'het gouden anker', het enige hotel van het stadje, heeft men nog nooit een toerist gezien. ,,Het zou goed zijn als Baltyjsk open zou gaan en er toeristen zouden komen'', zegt Loedmila. Na een leven in de kombuis, verkoopt ze op haar oude dag kaarsjes in het kerkje van admiraal Oesjakov. Maar toeristen zijn er nog niet. Die komen niet verder dan de slagboom die Baltyjsk afsluit van de buitenwereld.

De inwoners van de Kaliningrad hebben ondertussen genoeg van slagbomen. ,,In een Europa waarvan de landen politiek naar elkaar groeien door de uitbreiding van de EU, moeten vooral jonge mensen de kans krijgen om aan dat proces deel te nemen'', zegt Tatjana Misjoerovskaja met een besliste volzin. Ze is directrice van middelbare school nummer 40 in Kaliningrad en zorgt ervoor dat haar leerlingen Engels, Duits, Pools en Frans leren. Daarnaast krijgen ze les in geschiedenis en cultuur van de Oostzee-landen. Speciale Europa-dagen en uitwisselingen met scholen in Polen en Groot-Brittannië vervolmaken de Westerse oriëntatie van de school. ,,Kaliningrad heeft een apart karakter.''

De gedrevenheid van de directrice lijkt een vlucht naar voren, weg uit de tegenstrijdigheden van de post-Sovjet enclave zonder Russische wortels. In het Poolse klaslokaal hangen de landkaarten met de Poolse delingen. ,,Weet je wie volgens de Russische geschiedenisboekjes Polen hebben opgedeeld?'', vraagt de leraar Pools met een mengeling van berusting en ongeloof. ,,Pruisen, Oostenrijk en het Napoleontische Frankrijk.''

,,Iedereen weet dat dit ooit Konigsberg was en dat Immanuel Kant hier woonde'', zegt Misjoerovskaja. In Rusland zelf heet de stad Kalinin al lang weer Tver, maar voor Kaliningrad is er geen weg terug. En dus wordt de Kaliningrader jeugd klaargestoomd voor Europa aan de Komsomol-straat. ,,We gaan de 21ste eeuw in, een eeuw waarin de vorige eeuw vervaagt'', zegt Misjoerovskaja.

Het nieuwe tijdperk is voor de Kaliningraders begonnen met nieuwe slagbomen. Sinds het uiteenvallen van de Sovjet-Unie is de enclave fysiek van Rusland gescheiden door Polen en Litouwen. Beide landen hopen in 2004 toe te treden tot de EU en dat betekent dat de Kaliningraders vanaf 1 juli volgend jaar voor reizen over land een visum nodig hebben. De EU wil de verouderde grensovergangen moderniseren en meebetalen aan paspoorten en visa. Maar Moskou heeft weinig boodschap aan regelingen die de Kaliningraders reizen naar Europa makkelijker maken en eist corridors die de enclave visa-vrij met het moederland verbinden.

,,Die visa worden een muur rondom Kaliningrad'', zegt Ilja. Hij is vijftien jaar en is nog nooit in een ander deel van Rusland geweest. Wel komt hij met enige regelmaat in Polen en Zweden. Een volgend reisdoel staat vast. ,,Ik moet een keer naar Rusland. Dat is mijn plicht als Rus.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden