De Einder krabbelt weer op

Uitzending 'Undercover in Nederland' bracht stichting De Einder aan de rand van de afgrond. Bijna alle counselors stapten op bij de organisatie die mensen met een doodswens begeleidt.

Dat de hulpverlener alle regels aan zijn laars lapt en er geen onafhankelijke hulpverlener bij haalt, lijkt Ton V. heel normaal te vinden", klinkt de ronkende voice-over van 'Undercover in Nederland in mei 2014.

Het zijn de laatste minuten van een inmiddels beruchte tv-uitzending over stichting De Einder waarin een medewerkster van het programma zich voordoet als een 27-jarige vrouw met depressieve klachten die een einde aan haar leven wil maken.

Met een verborgen camera neemt SBS6 het gesprek met 'levenseindecounselor' Ton Vink op. In de uitzending van ongeveer een half uur lijkt het alsof een - onherkenbaar gemaakte - Vink geen enkele barrière opwerpt en de 'nepcliënt' meteen informatie geeft waarmee ze een dodelijk poeder in China kan bestellen.

De uitzending zorgde voor grote commotie. De SGP wilde dat De Einder verboden werd. Tweede Kamerlid Mona Keijzer (CDA) vond dat het 'een soort zelfmoordorganisatie' aan het worden was. Het Openbaar Ministerie kondigde al snel een onderzoek aan, dat pas vorige maand werd afgerond. De uitkomst was positief voor De Einder -- of wat daarvan over is, want in de tussenliggende periode is een groot deel van de mensen met slaande deuren vertrokken.

Het OM zal Vink niet vervolgen. Hij had de nepcliënt wel degelijk gewezen op alternatieven, zoals behandeling bij de psycholoog. Hij drong er zelfs op aan dat ze daarvan gebruik zou maken. Maar in de uitzending bleek dat weggeknipt.

De Einder is in 1995 opgericht en werkt met counselors die gesprekken voeren met mensen die nadenken over een zelfgekozen levenseinde. In 2014 - het laatste jaar waarover een jaarverslag beschikbaar is - sprak De Einder met zo'n zeshonderd cliënten. Anders dan artsen hoeven deze counselors zich niet aan eisen rond ondraaglijk en uitzichtloos lijden uit de euthanasiewet te houden. Het is geen beschermd beroep maar er bestaat wel een opleidingstraject en er zijn interne criteria over wilsbekwaamheid en geheimhouding.

Voor De Einder, die tot dan toe een goede naam had, en waar artsen en psychiaters af en toe hun patiënten naar doorverwezen, kwam alle commotie hard aan. Binnen de organisatie zette de opschudding bestaande meningsverschillen over de omgang met suïcidale mensen op scherp.

Moesten er in beginsel bijvoorbeeld niet meer gesprekken gevoerd worden? En moest niet eigenlijk áltijd onderzocht worden of iemand wilsbekwaam is? Het bestuur en medewerkers kwamen tegenover elkaar te staan. Vijf van de zes counselors stapten daarom in september vorig jaar op.

Meest 65-plussers

De breuk kwam op een moment dat De Einder steeds vaker gevonden werd. Sinds 2010 was het aantal cliënten - het merendeel 65-plus - verdrievoudigd. Het beeld dat door SBS6 werd neergezet van een organisatie die klakkeloos iedereen aan zelfmoordpillen hielp, werd me-teen al bestreden. Zo wisten de counselors in die periode in zestig procent van de gevallen familie en vrienden bij de gesprekken te betrekken.

Zo'n 15 procent van de cliënten beëindigde daadwerkelijk zijn leven, vaak geholpen aan een adres waar ze het dodelijke poeder konden bestellen. Dat 85 procent dat niet deed, zagen de counselors in elk geval voor een deel als hun verdienste. Het aanhoren van een cliënt zonder meteen drempels op te werpen, zou rust brengen. "Ga je mensen op een bevoogdende manier toespreken, dan komen ze niet", zegt Frank Vandendries, een van de ex-counselors van De Einder. "Maar wanneer je suïcidale gedachten voor jezelf houdt, kun je soms geen uitweg meer zien."

"De mensen die voor de trein springen, dat zijn de mensen die er níet over spreken", zegt Joke Hogenhout, tot voor kort eveneens gelieerd aan De Einder. "Wij probeerden die mensen juist uit hun isolement te halen."

Programmamaker Alberto Stegeman zegt geen spijt te hebben van zijn uitzending, ook al oordeelde het OM dat die eenzijdig was, en ook al leidde dat tot een heftig conflict bij een organisatie die in een groeiende behoefte voorzag. "Ik zou die uitzending zo weer maken. We wilden laten zien hoe gemakkelijk het is om via die club aan dodelijke middelen te komen. Al na twee gesprekken kreeg onze medewerkster de benodigde gegevens. En dat terwijl ze 27 was en zei maar één keer een antidepressivum te hebben geslikt."

Nare smaak

Vandendries en Hogenhout bagatelliseren de exclusiviteit van die informatie en wijzen erop dat op websites en in boeken staat hoe aan dodelijke middelen te komen. Samen met Vink en nog twee counselors hebben zij een eigen organisatie opgezet: de Stichting LevenseindeCounseling. Vink is aan het afbouwen, zegt hij. Over de breuk wil hij niets kwijt.

Hogenhout en Vandendries hebben een nare smaak aan de kwestie overgehouden, zeggen ze. De ellende begon in hun ogen toen De Einder een paar jaar eerder een nieuw bestuur kreeg. Deze nieuwe leiding wilde volgens hen 'morrelen' aan hun zo belangrijke onbevangenheid. "Ze wilden drempels opwerpen", zegt Vandendries. "Ze wilden dat we tegen cliënten zouden zeggen: 'Zou u niet toch naar de huisarts gaan?' Hogenhout: "Neem nou van ons aan: die mensen hebben al een lange weg afgelegd in de (geestelijke) gezondheidszorg. Die komen niet omdat ze liefdesverdriet hebben."

Maar volgens Miriam de Bontridder, sinds 2013 bestuurslid van De Einder, waren haar eisen redelijk. "Hulpvragers die om een adres voor euthanatica vroegen, moesten in de visie van de uitgetreden counselors op hun wenken worden bediend. Wij verlangen dat zij zich een zelfstandig oordeel over de problematiek vormen voordat zij adressen voor euthanatica geven. Dat heeft niets met bevoogding maar met basale zorgvuldigheid te maken."

Zo wil ze dat de wilsbekwaamheid van de cliënt áltijd onderzocht wordt, en dat counselors hun uiterste best moeten doen om de schade voor naasten te beperken. Voor sommige categorieën hulpvragen zijn volgens haar meerdere sessies nodig. "We hebben bijvoorbeeld ooit te maken gehad met iemand die uit rancune tegenover zijn partner uit het leven wilde stappen. Daar kom je pas na meerdere gesprekken achter."

Ze verwerpt de suggestie dat de breuk iets met de uitzending te maken had. Volgens haar kwamen de regels voort uit enkele klachten van hulpzoekers over consulenten. Over deze klachten wil ze niets kwijt, behalve dat ze ongegrond bleken.

Maar Vandendries en Hogenhout zagen de kern van hun werk ondermijnd worden: het non-directieve en niet-bevoogdende. In plaats van algemene eisen zou van geval tot geval bekeken moeten worden wat het beste is voor de cliënt, vinden ze. Het oude idee van De Einder om op een open manier gesprekken te voeren werd verkwanseld, vinden ze. Het tweetal wijst erop dat velen daarvoor in het verleden hun nek hebben uitgestoken.

Zo werd Vink in 2007 al eens vrijgesproken nadat hij een cliënte had aangeraden grotere hoeveelheden medicijnen in te nemen. Voormalig consulent Willem Muns bracht in 2005 vier maanden in de gevangenis door omdat hij een deksel van een jampotje had gedraaid en medicijnen klaarzette. Daarmee had hij volgens de rechter een te actieve rol ingenomen. Vandendries: "Het spijtige is dat de stichting al die stormen had doorstaan, en dat een slecht tv-programma de breuk mede heeft veroorzaakt."

De schade is volgens het tweetal groot. "De Einder had een trouwe schare donateurs en een goede naam, waardoor artsen en psychiaters naar ons doorverwezen. Tot voor kort had ik elke week met vier of vijf mensen gesprekken", zegt Vandendries. "Nu zie ik wekelijks een of twee mensen. Voor mij is dat niet relevant, maar de mensen die de weg naar begeleiding niet weten te vinden, beslissen mogelijk voor een gewelddadige dood terwijl dat niet nodig is. De emotionele gevolgen voor de naasten zijn dan niet te overzien."

Volgens bestuurslid De Bontridder dateert 'de ellende' al van langer geleden. "Sinds vele jaren is er trammelant met de uitgetreden counselors, waardoor meerdere bestuursleden hun functie hebben neergelegd. De oorzaak: de destructieve opstelling van de counselors", mailt ze. Met hun vertrek is dit probleem volgens haar verholpen. Ze zegt al drie nieuwe counselors gevonden te hebben die zich wél in de eisen kunnen vinden, waardoor De Einder weer 'gesmeerd' loopt.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden