De eigenzinnige tranen van Lula

Zondag worden in Brazilië algemene verkiezingen gehouden. Na twee termijnen zal president Luiz Inácio Lula da Silva aftreden als president. Hij is uitgegroeid tot een eigenzinnige popster en Brazilië tot the place to be.

Stijntje Blankendaal

Dat hij kon huilen, wisten de Brazilianen al. Dat deed hij wel vaker en plein public als zijn hart geraakt werd door een of ander aangrijpend familiedrama. Maar dat de president van Brazilië, Luiz Inácio Lula da Silva (Lula), zo lang en met zo veel tranen kon huilen werd pas duidelijk na de bekendmaking van Rio de Janeiro als de plaats voor de Olympische Spelen van 2016.

Brazilië was definitief op de kaart gezet, als het eerste Latijns-Amerikaans land dat de Spelen heeft binnengehaald. Tijdens de afkondiging in oktober vorig jaar moest José Luis Zapatero, premier van Spanje, zijn teleurstelling over het verlies van Madrid wegslikken en Lula feliciteren. „Lula”, zo schreef hij daarna, „huilde als een groot kind, maar zijn euforie heeft hem er niet van weerhouden om me te komen troosten.”

Lula is een winnaar die stapje voor stapje de wereld voor zich wint. Hij is geen schreeuwer als Hugo Chavez van Venezuela en stoot mensen niet voor het hoofd zoals Evo Morales van Bolivia. Nee, Lula maakt liever vrienden, of het nou om Noord-Amerikanen of Cubanen gaat. Op de juiste momenten streelt hij andermans ego. Zo noemde hij Chavez twee jaar geleden de beste president in honderd jaar van Venezuela.

Lula doet zijn uitspraken doelgericht en ze worden hem om de een of andere reden altijd weer vergeven, zelfs als hij tegendraads doet. Zo weigerde hij van zijn stoel omhoog te komen, zoals iedereen deed, toen president Bush binnenkwam tijdens de Wereldhandelstop in Cancún in 2003. Bij Lula’s binnenkomst was immers niemand opgestaan.

Minister van buitenlandse zaken, Celso Amorim, werd door Lula gemaand om ook op zijn plek te blijven zitten. Het moest volgens Lula namelijk maar eens afgelopen zijn met dat minderwaardigheidscomplex van de Brazilianen.

Nu, tegen het einde van zijn tweede en laatste ambtstermijn, applaudisseert de wereld voor Lula en heeft Brazilië het Wereldkampioenschap voetbal 2014 én de Olympische Spelen 2016 binnengehaald. Het land wordt gezien als economische grootmacht, de achtste economie ter wereld. „That’s my man right there”, zei president Obama tijdens de G20-top in Londen in april 2009 over Lula. „Hij is de populairste president ter wereld.”

De Brazilianen, die toch nog altijd kampen met het hardnekkige minderwaardigheidscomplex, wisten niet wat ze hoorden en herhalen Obama’s woorden tot op de dag van vandaag. De woorden zijn verdraaid in het Portugees naar ’este é o cara’, ’dit is dé man’, een tikkeltje overdreven. Iets dergelijks gebeurde met de verkiezing door het Amerikaanse blad Time in april dit jaar van de honderd invloedrijkste mensen ter wereld. Time had Lula als eerste genoemd, tussen de 25 belangrijkste politiek leiders van dat moment, nog vóór Obama. Nou zei het blad later dat er geen sprake was van een rangorde, maar de Brazilianen laafden zich aan deze erkenning.

Ook binnenlands staat Lula op het hoogtepunt van zijn populariteit. Politiek gezien is hij een heilig huisje geworden, onaantastbaar voor kritiek. Dat gaat zo ver dat José Serra, de belangrijkste oppositiekandidaat tegenover Lula’s regerende arbeiderspartij PT, de president niet persoonlijk durft aan te vallen. Hij belooft zelfs de Bolsa Família, het uitkeringensysteem dat Lula met name onder de arme bevolking van het noordoosten enorm populair heeft gemaakt, uit te breiden.

Maar Serra’s kansen tijdens de verkiezingen aanstaande zondag lijken al verkeken. Lula, die volgens de grondwet niet mag meedingen naar een derde termijn, heeft de voormalig minister van binnenlandse zaken, Dilma Rousseff, als zijn opvolgster aangewezen. Dat heeft haar in de peilingen tot grote hoogte gebracht. De kans is reëel dat Rousseff al in de eerste ronde wordt verkozen, dankzij Lula’s populariteit.

Wat heeft de man er allemaal voor gedaan? Op de eerste plaats is er zijn prachtige biografie van schoenpoetser tot president, die werd verfilmd tot melodrama en dit jaar is ingezonden voor de Oscar voor beste buitenlandse film (’Lula, son of Brazil’ van Fábio Barreto).

Deze ’Zoon van Brazilië’, Lula (1945), staat voor miljoenen Brazilianen die het arme noordoosten zijn ontvlucht en in het rijke São Paulo voor hun bestaan vechten. Met zijn analfabete moeder en zeven broertjes en zusjes moest Lula ieder klusje aanpakken, eerst als schoenpoetser en vanaf zijn veertiende in de fabriek, waar hij betrokken raakte bij de vakbond en een beroemd vakbondsleider werd.

Lula ging volgens eigen zeggen de politiek in toen zijn eerste vrouw en kindje stierven in het kraambed omdat ze geen medische hulp konden betalen. In de jaren tachtig was hij een van de oprichters van de marxistisch georiënteerde Partido dos Trabalhadores, de arbeiderspartij PT. Na het einde van de militaire dictatuur (1964-1985) heeft hij aan alle verkiezingen als presidentskandidaat deelgenomen. De vierde keer werd Lula verkozen. Dat was in 2002.

Honderdduizenden Brazilianen gingen de straat op om zijn verkiezing en de hoop op verandering te vieren, terwijl de handelsbeurzen hun hart vasthielden en er volop werd gespeculeerd.

Lula is aan de slag gegaan met een binnenlands en een buitenlands diplomatiek offensief. Hij is gaan onderhandelen als de oude vakbondsrat die hij altijd was. Hij eiste vooral een plek op het wereldtoneel door stevige onderhandelingen te voeren in de zogeheten Doha-handelsronde. Een pact tussen de VS en de EU werd vaardig door de Braziliaanse regering ontmanteld. Het gevolg was wel dat de EU en de VS hun landbouwbeleid niet hoefden aan te passen waardoor feitelijk iedereen in 2003 op de top van Cancún met lege handen stond.

Vanaf dat moment is Lula zich gaan concentreren op handelsrelaties. Hij reisde er de wereld voor af en creëerde 43 nieuwe ambassades, met name in Afrika, Azië en de Cariben, zelfs in Noord-Korea en Burma. Ondertussen heeft China de Verenigde Staten als belangrijkste handelspartner van Brazilië ingehaald.

Tijdens de voedselcrisis bood de agrarische reus Brazilië de wereld zijn enorme voedselproductie, biobrandstoffen en landbouwexpertise aan – dat laatste met name aan Afrika en Latijns-Amerika. Alle illegale economische migranten, met name Bolivianen en Chinezen, gaf Lula in 2008 een generaal pardon en sneerde naar de nieuwe migratiewetten van Europa.

Ook op militair gebied heeft Brazilië zich de laatste jaren onderscheiden. Nadat Jean-Bertrand Aristide zich in 2004 als president van Haïti terugtrok en er gewelddadige conflicten uitbraken, werd er door de Verenigde Naties een vredesmissie uitgezonden onder leiding van de Brazilianen, die 1.200 manschappen stuurden. Tot de aardbeving begin dit jaar werd de missie van 5.000 militairen door de Brazilianen aangevoerd, waarna de Amerikanen min of meer het roer overnamen.

Hoewel Obama en Lula zeggen elkaars fan te zijn, schuwt Lula de confrontatie met de noorderburen niet. Toen de economische crisis zijn hoogtepunt bereikte, gaf Lula ’de blauwogige bankiers’ de schuld, een opmerking die bij de Europeanen en Noord-Amerikanen niet in goede aarde viel en volgens Itamaraty, de Braziliaanse minister van buitenlandse zaken, eigenlijk alleen voor de Brazilianen was bestemd.

Volgens de Britse premier Gordon Brown heeft Lula zich later verontschuldigd. Hij citeerde Lula’s woorden tegen Obama: ’Als vakbondsleider gaf ik de fabriekseigenaren de schuld, als oppositie de regering en sinds ik regeringsleider werd, geef ik Europa en de Verenigde Staten de schuld.’

Ook in de internationale politiek is Lula meerdere malen rechtstreeks de confrontatie aangegaan. De Verenigde Staten, die Midden-Amerika altijd als hun achtertuin hebben gezien, stonden perplex toen Lula de aan de kant gezette president van Honduras, Manual Zelaya, in september 2009 een plek bood in de Braziliaanse ambassade. Toen vervolgens Brazilië de nieuw verkozen president niet erkende, was dat nog een klap in het gezicht van de Amerikanen, die dat wel hadden gedaan.

Lula bezocht in maart Raúl en Fidel Castro in Cuba en verzocht er publiekelijk om een einde aan het economisch embargo, opgelegd door de Amerikanen. Tot vreugde van de Castro’s vergeleek Lula tijdens hetzelfde bezoek de politieke gevangenen van het regime met ’gewone gevangenen’, waar hij zich nou eenmaal niet mee kon bemoeien.

Ook maakte Lula vrienden met de Iraanse president Mahmoed Ahmadinejad, die hij feliciteerde met zijn verkiezingsoverwinning. De Iraanse oppositie, die de uitslag in twijfel had getrokken, vergeleek Lula met ’gefrustreerde voetbalfans’. In mei boden Lula en Tayyip Erdogan, de Turkse premier, Ahmadinejad de mogelijkheid tot een nucleair akkoord. Iran zou een deel van zijn uranium naar Turkije sturen en wat verrijkt uranium terugkrijgen voor ’wetenschappelijke doeleinden’. Dat zou volgens de Turken en Brazilianen neerkomen op een eerder voorstel van het internationaal agentschap voor atoomenergie, maar ondertussen heeft Iran al een veel grotere voorraad opgebouwd, en zou het alsnog in staat zijn om een atoombom te ontwikkelen.

Het onverwachte akkoord werd daarom door de VN Veiligheidsraad genegeerd en Iran kreeg alsnog de aangekondigde sancties opgelegd.

Lula moest inbinden, waar hij gehoopt had als een soort duveltje uit een doosje te kunnen slagen, waar iedereen faalde. Maar hij had wel weer alle media gehaald.

Om zijn imago wat betreft de mensenrechten op te poetsen, bood Lula vervolgens Sakineh Mohammadi Ashtiani asiel aan, de vrouw die was veroordeeld tot steniging. Maar Ahmadinejad zei dat Lula zich te veel ’door zijn emoties’ liet leiden.

Stemmen gaan op dat Lula met al zijn diplomatieke acties op zoek zou zijn naar het hoogste ambt in de Verenigde Naties, die van secretaris-generaal, als opvolger van Ban-Ki Moon in 2012. Maar dat zou volgens de Amerikaanse columnist en schrijver Andrés Oppenheimer geen reële ambitie zijn, juist vanwege Lula’s omstreden uitspraken op het gebied van de mensenrechten in Cuba en Iran. Hij zou het wel kunnen maken tot directeur-generaal van de Voedsel- en Landbouworganisatie (FAO) van de Verenigde Naties, vanwege zijn inzet tegen de voedselcrisis en de honger in de wereld.

Lula dreigt nu voor het eerst sinds 1989 ’werkloos’ aan de kant te staan en dat gaat hem aan het hart, zo gaf hij vorige week toe aan journalisten. ’Heimwee’ noemt hij het. Maar Lula is een politiek dier in hart en nieren en in 2014 zal hij waarschijnlijk wel weer meedoen aan de volgende presidentsverkiezingen. Kandidate Dilma Rousseff is in dat geval een soort tussenpaus en dan kan Lula straks gaan genieten van het WK en de Olympische Spelen.

Of hij er verstandig aan doet is een tweede, gezien zijn huidige status van popstar, die zijn hoogtepunt lijkt te hebben bereikt.

Voorganger en socioloog Fernando Henrique Cardoso is behoorlijk in de vergetelheid geraakt, nadat hij er een grondwetswijziging doorheen drukte, die hem een tweede termijn mogelijk maakte, maar hem zijn populariteit afnam. Daarvoor was Cardoso nationaal en internationaal befaamd om de economische stabilisering die hij het land had gegeven met de invoering van de munt reaal.

Nu kijkt Cardoso met jaloezie naar de voormalige metaalarbeider en vakbondsleider die maar een paar jaar naar school ging. Tijdens een seminar in São Paulo zei hij deze week dat zelfs de oppositie heeft meegewerkt aan de onterechte ’mystificatie’ van Lula: „Lula is helemaal geen revolutionair. Hij is voortgekomen uit de arbeidersklasse en verworden tot onderdeel van de conservatieve elite.”

Maar zo wordt dat door de buitenwereld zeker niet gezien. Spanje’s premier Zapatero bewierookte Lula in de krant El País, waarbij hij toch ook diens voorganger niet helemaal vergat, en stelde dat Brazilië op de korte termijn een zetel in de veiligheidsraad zal krijgen: „Door de handen van deze man, het pad volgend van zijn voorganger Fernando Henrique Cardoso, heeft Brazilië binnen 16 jaar de faam verloren dat het een eeuwig land van de toekomst was en zich omgevormd tot een formidabele realiteit, met een briljante toekomst en een wereldwijd en regionaal steeds relevantere rol. Hij heeft de ongelijkheid, de armoede en het geweld aangepakt en het vertrouwen van de internationale financiële markten gewonnen. (...) Hij is een referentie voor het Latijns Amerikaanse links. Lula betovert de wereld, en dat beangstigt me niet.”

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden