De eigendunk is massaal in opmars

Theodore Dalrymple (Patrick Post)

Ouders zien hun kroost liefst als vrienden en vriendinnen. Dat leidt tot een grenzeloze generatie.

De paradox van onze tijd is dat Europeanen steeds minder kinderen krijgen, terwijl het prestige en de dominantie van de jeugdcultuur toenemen. Als het ons te veel moeite is om kinderen te krijgen, kunnen we op zijn minst net doen alsof we altijd jong zijn en kunnen we gelukzalig de nasmaak van onze jeugd blijven proeven.

In het boek ’De grenzeloze generatie’ wordt de groeiende autoriteit gedocumenteerd die de jeugd in Nederland geniet. Zo behandelen ouders hun eigen kinderen steeds minder als minderjarigen die gegidst moeten worden, maar eerder als vrienden en gelijken die het recht hebben om hun eigen beslissingen te nemen. Het stellen van eisen of het opleggen van verboden wordt gezien als onderdrukkend, als een beginnende vorm van politieke dictatuur in het huiselijke leven. De veiligste manier om er zeker van te zijn dat de uitoefening van tucht, die in het verleden zo vaak werd overdreven, nu binnen de perken blijft, is om elk oordeel achterwege te laten.

De bevindingen in dit boek zijn van internationale betekenis. Er is geen reden om aan te nemen dat de conclusies substantieel anders zouden zijn als het onderzoek in om het even welk ander Europees land zou zijn gedaan. De schrijvers Martijn Lampert en Frits Spangenberg ontdekten een verandering, door de jaren heen, die vrijwel zeker voor heel West- Europa geldt.

Lampert en Spangenberg omschrijven vier ’burgerschapsstijlen’: de ’plichtsgetrouwen’, de ’verantwoordelijken’, de ’pragmatici’ en de ’buitenstaanders’. Nieuwe generaties omvatten telkens een groter aandeel van ’pragmatici’ en ’buitenstaanders’ in vergelijking tot de daaraan voorafgaande.

Het kán dat mensen meer naar plichtsgevoel neigen naarmate ze ouder worden, en dat de jonge ’buitenstaanders’ van nu op een goede dag plichtsgetrouwe burgers zullen zijn; maar ik heb daarover grote twijfels.

Het onderzoek heeft in feite de onstuitbare opmars van zelfingenomenheid in Nederland in kaart gebracht. Hedonisme en radicaal individualisme hebben zich in de westerse wereld gevestigd. De opkomst van zelfingenomenheid heeft ook voordelen. Het betekent ook dat het lastiger wordt voor machtige mensen om de wensen van hen die lager op de sociale ladder staan met voeten te treden; er is tegenwoordig haast niemand die gelooft of openlijk belijdt dat er hele klassen of rassen van mensen zijn wier belangen je achteloos opzij kunt zetten omdat zij moreel niet meetellen of er niet toe doen. En dat lijkt mij een prima ontwikkeling.

Daar staat tegenover dat mensen die zichzelf te belangrijk vinden de neiging hebben zich egoïstisch te gedragen, zich weinig van anderen aan te trekken, en zich zó in zichzelf te verliezen dat het kritische vermogen tot oprechte zelfbeschouwing wordt uitgeschakeld. Hun manieren raken in verval; ze verliezen het vermogen zich in een ander te verplaatsen; ze behandelen medemensen alsof die slechts middelen zijn om hun eigen doelen te bereiken.

Losgeslagen van fundamenteel plichtsbesef, verworden hedonisten tot egotisten die geen enkele beperking meer kunnen verdragen. Zo concludeert het boek dat, als individualisme en hedonisme toenemen, de fascinatie voor geweld extremer wordt. Egocentrische mensen zoeken naar sensatie om hun verveling op afstand te houden. Die sensatie moet steeds extremer worden.

Ik neig naar de visie dat massale eigendunk meer kwaad doet dan goed. Mensen die, zoals de ’buitenstaanders’ in een beperkt kringetje leven, zijn niet gelukkig of tevreden en zijn vatbaarder voor zelfdestructief gedrag, zoals excessief eten en drinken. Het lijkt erop alsof de expansie van hun ego’s hen beroofd heeft van al hun werkelijke inhoud. Zij ervaren het leven als een helse leegte die moet worden opgevuld met sociale pathologie, die ten minste het voordeel heeft dat er drama en leven in de brouwerij komt.

Wat betekent dit alles voor de toekomst? Is de maatschappij voorbestemd om te vervallen tot een verzameling razende egoïsten die verwikkeld zijn in een strijd van ieder tegen allen?

Een opkomende trend is niet hetzelfde als een voorspelling. Het lijkt mij onwaarschijnlijk dat we ooit de tijd meemaken dat iedereen de Napoleon van zijn eigen wereldje zal zijn. We zien dan ook tekenen van verzet tegen het excessieve individualisme – een individualisme dat overigens bestaat zonder werkelijke individualiteit.

Ik hoorde dat steeds meer Nederlandse ouders die dicht bij België wonen, ervoor kiezen om hun kinderen naar een Belgische school te sturen, omdat Belgische scholen meer structuur en discipline kennen dan Nederlandse scholen. Ik krijg de indruk dat zij de grote waarheid begrepen hebben die werd verwoord door Edmund Burke: vrijheid kan alleen bestaan in precies dezelfde mate als waarin mensen bereid zijn hun eigen begeerten te beperken.

Dit een bewerking van het voorwoord uit het boek ’De Grenzeloze generatie en de eeuwige jeugd van hun opvoeders’, van Frits Spangenberg en Martijn Lampert. Uitgever: Nieuw Amsterdam.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden