De eeuwige angst voor uitsluiting

Aan de rivier de Regge, bij het Overijsselse Rijssen, staat een oude pelmolen. In de jaren zestig ging het gerucht dat in die vervallen molen protestanten de dood boven het leven verkozen. Elke woensdagmiddag reed een schoolbusje langs de Regge; dan fluisterden de katholieke kinderen met elkaar over deze plek des onheils. Desperate gelovigen die het Licht niet hadden gezien en zich daar hadden verhangen.

Wee wee, als de zware dominee 's zondags weer eens had gepreekt over het goddelijk Licht. En dat wie dit Licht niet gezien had, beslist nooit het hemelrijk zou binnengaan. In paniek kon dan een van de toehoorders onder zijn kansel linea recta en consequent naar de oude pelmolen gaan. Hier op aarde had immers zijn verblijf definitief elke zin verloren. Hij was een verdoemde. Zelfmoord een neiging van zware protestanten?

Camus stelde in zijn filosofische essay 'De Mythe van Sisyphus' de vraag: Als blijkt dat het leven geen zin meer heeft, waarom maken we er dan niet met z'n allen een einde aan? In 2000 hebben in Nederland duizend mannen en vijfhonderd vrouwen een einde aan hun leven gemaakt. Misschien is de onzekerheid, de onkunde over wat daarna volgt wel de reden dat de mensen niet massaal voor zelfdoding kiezen.

De hemelpoort staat in ieder geval niet open voor mensen die zelfmoord plegen, verkondigt de kerk al eeuwenlang. Augustinus vond niet dat een mens over zijn eigen leven (en dood) kon beschikken, omdat de mens geen heer en meester over zichzelf is. Thomas van Aquino noemt zelfmoord een zonde tegen God. Voor niet-kerkelijken is deze zelfgekozen dood een sprong in het ongewisse: naar een definitieve eindstreep of toch een mogelijk hiernamaals. Voor gelovigen zou het een ticket naar de hel zijn.

Maar maken gelovigen daadwerkelijk minder vaak een einde aan hun leven dan niet-gelovigen? ,,Ja'', bevestigt socioloog Frank van Tubergen die samen met zijn Nijmeegse collega's Manfred te Grotenhuis en Wout Ultee aan de universiteiten van Nijmegen en Utrecht in Nederland gepleegde zelfmoorden onderzocht, tussen 1936 en 1973 in totaal 15560 gevallen. Hij baseert zich op de visie van de Franse socioloog Emile Durkheim, die stelde dat naarmate mensen hechter zijn geïntegreerd in een bepaalde groepering, zij elke norm van de groep sterker naleven. De gelovigen houden zich aan de norm van de kerk, die deze vorm van levensbeëindiging verbiedt. Daaruit zou moeten volgen dat degenen die het meest in de kerk zijn geïntegreerd, de minste kans hebben om zelfmoord te plegen.

In de onderzochte periode hebben gereformeerden -de meest hechte kerkelijke gezindte- de laagste zelfmoordcijfers (4,1 zelfdodingen op 100000 mensen). Daarna volgen de katholieken met 5,7 zelfmoorden en tenslotte de hervormden met 10,1 zelfdodingen. De relatie van hervormden met de kerk is veel losser dan die van de gereformeerden en katholieken, stelt Van Tubergen. ,,De hervormden trouwen meer buiten hun eigen gezindte. Ook gaan ze minder vaak naar de kerk. Daaraan kun je de mate van integratie afmeten.''

Het zelfdodingscijfer van onkerkelijken is met 6,9 zelfmoorden lager dan dat van de hervormden. Volgens Van Tubergen heeft dit te maken met de leeftijdsverschillen tussen de beide groepen. ,,Onkerkelijken zijn gemiddeld jonger dan hervormden. En naarmate mensen ouder worden neemt de kans op zelfdoding toe.'' Uit zijn onderzoek blijkt dat het onverwacht hoge zelfmoordcijfer van hervormden voor een deel is toe te schrijven aan leeftijd.

Durkheims theorie voorspelt ook dat het aantal zelfdodingen afneemt als mensen in een kerkelijke omgeving wonen, zegt Van Tubergen, of ze nu kerklid zijn of niet. ,,De kerken beïnvloeden de denkbeelden over zelfmoord in een gebied. Mensen hoeven niet eens zelf naar de kerk te gaan, maar hebben misschien wel vrienden en familie die de normen van een religieuze gemeenschap onderschrijven.'' Zo wordt de kerkelijke norm een maatschappelijke.

De secularisatie heeft veel gelovigen echter losgeweekt van de kerk. Deze ontwikkeling zou tot gevolg moeten hebben dat het aantal zelfmoorden ook stijgt. Toch is vanaf de jaren tachtig in Nederland geen sprake van een stijging. Volgens Van Tubergen toont het onderzoek dat de kerk alleen steeds minder invloed krijgt. ,,Religie en het verbod op zelfmoord is niet de enige factor die invloed heeft op het aantal zelfmoorden. Zelfmoord onder ouderen is bijvoorbeeld heel sterk afgenomen door de jaren heen. De opvang is verbeterd en ouderen zijn gelukkiger geworden.''

Het worden uitgesloten van het maatschappelijk leven is voor mensen een minstens zo belangrijke reden om een einde aan hun leven te maken. ,,Zelfs die verwachting of de angst alleen al drijft mensen de dood in'', zegt Van Tubergen. ,,Zoals asielzoekers voor wie uitzetting dreigt, werknemers die getroffen worden door ontslag, gedetineerden, pedofielen, laatst nog de directeur van het failliete energiebedrijf Enron.''

Ditzelfde principe ontdekten de sociologen Ultee en Luijkx in hun onderzoek naar zelfdoding van Joden in de oorlogsjaren. Nog voordat de Duitse bezetters met de deportaties en het geweld waren begonnen, maakte een groot aantal Joden een einde aan hun leven. In mei 1940 steeg het zelfdodingscijfer, maar ook in 1942 en 1943, net voordat de deportaties begonnen.

Na de bevrijding steeg het aantal zelfmoorden ook. Weer was het de angst om buitengesloten te worden. Deze keer betrof het niet Joden, maar vooral NSB'ers en andere 'foute' Nederlanders. In de periode 1944-1947 is het aantal zelfdodingen onder politieke delinquenten vijf keer zo hoog als onder de overige bevolking. Gedreven door de angst voor maatschappelijk isolement benamen zij zich het leven. Het was een zelfde soort beklemming die de gelovigen bij de Rijssense pelmolen moeten hebben gevoeld, toen ze vreesden uitgesloten te zijn van Gods heil.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden