De eerste kruistocht betekende de geboorte van de katholieke kerk

Peter Raedts: De uitvinding van de rooms-katholieke kerk. Uitgeverij Wereldbibliotheek, Amsterdam. 112 blz. euro 9,90.

****

De schrijver
Emeritus hoogleraar Middeleeuwse geschiedenis Peter Raedts (1948) begint zijn loopbaan als priester van de Jezuïetenorde. Na een depressie stapt hij op zijn vijftigste uit de orde en legt zich fulltime toe op zijn hoogleraarschap. Veel lof ontvangt Peter Raedts voor zijn magnum opus 'De ontdekking van de Middeleeuwen, geschiedenis van een illusie' uit 2011. De uitvinding van de rooms-katholieke kerk is een uitgebreide versie van zijn afscheidscollege als hoogleraar aan de Radboud Universiteit Nijmegen, eind vorig jaar.

Zijn thema

Wie mocht denken dat er een rechtstreekse, doorgaande lijn loopt tussen apostel Petrus naar de huidige paus Franciscus heeft het mis. Net als degene die de rooms-katholieke kerk ziet als een doorlopende, streng gecentraliseerde organisatie, bestuurd vanuit Rome. In 'De uitvinding van de rooms-katholieke kerk' schopt Raedts dit soort ideeën onderuit.

Pas in de negentiende eeuw wordt de bisschop door Rome erkend als het hoogste leer- en bestuurlijk gezag van de katholieke kerk. De keuze voor Petrus als eerste bisschop is volgens Raedts redelijk arbitrair, Petrus is misschien nooit in Rome geweest. Ook vindt Raedts weinig bewijs voor de noodzaak van zijn opvolging; bisschoppen zouden het Petrusverhaal vooral hebben gebruikt om hun gezag te versterken. Tot 312 bestuurt elke christelijke gemeente zichzelf. Daarna vormen zij een kerk. Pausen eisen de macht wel op, maar die macht lag in wezen bij de keizer, de concilies en synoden.

In de elfde eeuw komt de kerk los van het rijk. De verovering van Jeruzalem op 15 juli 1099 tijdens de kruistocht onder leiding van paus Urbanus II - de grootste overwinning van een christelijk leider ooit - noemt Raedts de geboorte van de rooms-katholieke kerk. De paus neemt het voortouw en verenigt christenen voor het eerst in een gemeenschappelijk doel. Dat was een keizer nog niet gelukt.

Maar daarna neemt de kritiek op de pausen toe, brokkelt de macht af en na 1300 krijgt de vorst het kerkelijk bestuur in handen. Pas in de negentiende eeuw krijgen pausen het gewilde monopolie binnen de kerk, in het Westen. In 1870 wordt het dogma aangenomen dat de paus onfeilbaar is, maar dan is religie al meer een privéaangelegenheid geworden. Ook is de katholieke kerk door de Reformatie niet meer de enige grote, christelijke kerk.

Centrale zin
"Het moment waarop de paus algemeen erkend wordt als opperste bestuurder van de kerk(en) van het Westen, dat zou ik willen noemen de uitvinding van de rk kerk, het ontstaan van de nieuwe verbeelde gemeenschap die haar geschiedenis zodanig herschreef dat het net leek alsof ze altijd al had bestaan."

Zijn visie

Met dit onderzoek streeft Raedts naar onafhankelijke geschiedschrijving, zoals de bekende geschiedschrijver Johan Huizinga voor ogen had. Raedts gaat in tegen de tendens om geschiedenis te veel vanuit het heden duiden. Wie schrijft terwijl hij het einde al kent, kan de geschiedenis gaan beschrijven als een sluitend verhaal met een begrijpelijk verband, 'een logische uitkomst van een lange, noodzakelijke ontwikkeling'. De realiteit is dat geschiedenis grillig en toevallig verloopt, stelt Raedts. Zo moet ook de geschiedschrijving van de rooms-katholieke kerk met een 'hermeneutiek van wantrouwen' worden bekeken.

Reden om het boek niet te lezen
Raedts' onderbouwing is sterk en kundig, maar is in zijn conclusies soms iets te wantrouwend naar de katholieke kerk toe. Daardoor ontstaat een beeld van vooral machtswellustige bisschoppen. De vraag is hoe volledig en realistisch dat is. Raedts schrijft verder vlot, maar zeer feitelijk en beknopt. Hij had meer ruimte mogen nemen voor het verhaal erachter. Enige voorkennis van (kerk)geschiedenis is nodig om bij de les te blijven.

Reden om het boek wel te lezen
Het boek geeft een scherp en gestructureerd overzicht van de geschiedenis van de katholieke kerk en onderstreept het belang van onafhankelijke geschiedschrijving, hetgeen op veel meer genootschappen toegepast zou moeten worden.

Trouw tipt religie
1. God van de gewone mensen Emiel Hakkenes

2. De uitvinding van de rooms-katholieke kerk Peter Raedts

3. Zo zou je kunnen geloven Maarten Wisse

4. De doorgaande revolutie Gerard Dekker

5. Dat Koninkrijk, verwachten we dat nog? Gerard Dekker

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden