'De eerste Kamer mag wel degelijk politiek bedrijven'

Minister-president Mark Rutte aan het woord achter de regeringstafel in de Eerste Kamer op de eerste dag van de Algemene beschouwingen. Beeld ANP
Minister-president Mark Rutte aan het woord achter de regeringstafel in de Eerste Kamer op de eerste dag van de Algemene beschouwingen.Beeld ANP

Van links tot rechts waarschuwen politici en staatsgeleerden voor de hindermacht die de Eerste Kamer ineens blijkt te zijn. Maar is die politieke rol van de indirect gekozen senatoren wel zo opvallend?

Vandaag staan de Eerste Kamerleden weer volop in de belangstelling als zij praten over de voorgenomen huurverhoging, die deel uitmaakt van het woonakkoord. Toen premier Mark Rutte en PvdA-leider Diederik Samsom vorig jaar hun kabinet formeerden, dachten zij niet aan noodzakelijke steun van andere partijen om aan een meerderheid in de Eerste Kamer te komen. Die Kamer was immers een Chambre de réflexion, zo had Fred de Graaf, de senaatsvoorzitter van de VVD, Rutte en Samsom tijdens de formatie verzekerd.

Een misvatting, zo blijkt in de praktijk. Maar ook in de wet is niet vastgelegd dat de Eerste Kamer alleen mag kijken naar consistentie, uitvoerbaarheid en rechtmatigheid, zegt Bert van den Braak, die zijn proefschrift schreef over de Eerste Kamer. "Er staat wel dat de Eerste Kamer wetsvoorstellen moet beoordelen die de Tweede Kamer heeft goedgekeurd, maar waarop ze die beoordeelt is aan haarzelf."

Dat de eerste Kamer haar mandaat zou oprekken, noemt D66-senator Thom de Graaf 'onzin'. "De enige reden dat er zo naar ons wordt gekeken, is omdat er tijdens de formatie niet is opgelet", zegt hij in de Volkskrant. "De oorzaken daarvan moet je zoeken in de Tweede Kamer; dáár moet het kabinet ook de oplossing vinden."

Uiteraard maken senatoren een politieke afweging, stelt Van den Braak. "En die wijkt als regel niet af van die van de verwante fracties in de Tweede Kamer. Een wet van Meden en Perzen is dat echter niet. Juist in die zin is de behandeling in de senaat van betekenis. En dat is maar goed ook, want anders zou die behandeling een overbodige doublure zijn."

De oud-voorzitter van de Eerste Kamer Frits Korthals Altes (VVD) zegt in NRC wel voor die doublure te vrezen. Dan "verliest zij haar zin en kan zij zelfs een bedreiging worden voor de democratie waarin de direct gekozen Kamer de doorslag hoort te geven." Ook Korthals Altes erkent dat senatoren politieke afwegingen maken, "maar deze voert niet de boventoon in een Kamer die niet zelf kan wijzigen, maar hoogstens toezeggingen kan vragen, en vervolgens voor of tegen kan stemmen."

Als de Eerste Kamer om politieke redenen begrotingen of uitvoeringswetgeving laat sneuvelen, ondergraaft zij volgens de VVD'er haar eigen bestaansrecht."Ik ben niet de eerste die hiervoor waarschuwt. De gewezen PvdA-fractievoorzitter, Han Noten, trok zich mede terug, omdat hij vond dat de Eerste Kamer te veel politiek bedreef en terug zou moeten naar haar oorspronkelijke beschouwende taak."

Noten zei bij zijn afscheid dat hij moeite had met de steeds politiekere rol van de senaat. Een verkeerde ontwikkeling, vond hij, omdat daarmee de doorzettingsmacht van de regering minder wordt.

Toch heeft de huidige opstelling van de senaat niets te maken met een sterker politiek profiel, stelt Van den Braak. "Dat is louter het gevolg van andere politieke verhoudingen." De politieke rol van de senaat is er volgens Van den Braak altijd geweest.

De Eerste Kamer mag dus zelf bepalen hoe zij zich opstelt, maar daarbij is "politiek activisme een ongezond verschijnsel", zegt oud-PvdA-senator Joop van den Berg. "Sinds de komst van minderheidskabinetten wordt er onmiskenbaar een machtspositie aan de Eerste Kamer toegekend die ze jaren daarvoor niet gehad heeft. De Eerste Kamer denkt dat ze zichzelf sterker kan maken door een vergelijkbaar politiek spel te spelen als de Tweede Kamer. Het gevaar nu is dat je je status ontleent aan de mate waarin je tegen de Tweede Kamer ingaat. Dat zal niet lang geaccepteerd worden."

VVD-senator Frank de Grave vreest dat het land onbestuurbaar wordt als de Eerste Kamer zo doorgaat. "Ik heb nog niet eerder meegemaakt dat het kabinet het regeren op zo'n grote schaal onmogelijk werd gemaakt", zei hij in NRC. "Er wordt nieuw staatsrecht geschreven zonder dat er goed wordt nagedacht. Een kabinet moet vertrouwen vragen in de Tweede Kamer, niet in de Eerste. Een dubbele legitimatie is niet nodig. Maar daar zijn we nu wel mee bezig."

De Grave vraagt zich af waar dit toe leidt. Zijn schrikbeeld: veertien Henk Krollen in de Eerste Kamer. "Moeten we daar dan nu ook al rekening mee gaan houden?"

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden