De eenheid is broos, de wonden zijn vers

Hoe gaan gelovigen om met kerkkrimp en fusie? Trouw volgt de protestantse gemeente van Driebergen-Rijsenburg.

Ook al woont Marlies Frerichs (32) nu een paar dorpen verderop, ze kan het niet laten om naar de kerk te gaan in haar geboortedorp. De kerk in Driebergen-Rijsenburg is, zegt ze, nog steeds 'haar' kerk. Samen met haar man Daan (29) en dochter Fien (1) zat ze vanochtend al vroeg in de auto. "Ik kwam hier al als kind", vertelt ze. "Als ik hier nu kom, dan zwaai ik nog steeds naar bekenden. Ik ben er voor de dienst, maar óók voor de gezelligheid daarna."

De protestantse gemeente van Driebergen-Rijsenburg komt deze morgen bijeen om de eerste zondag van het kerkelijk seizoen te vieren. Deze 'startzondag' is een bijzondere viering. Normaal komen de gelovigen bijeen in twee kerkgebouwen. Vanmorgen gaan ze niet apart, maar ontmoeten ze elkaar in de openlucht, op het terrein van een kerkelijk conferentiecentrum in het nabijgelegen Doorn. De pastores en heel veel vrijwilligers bereidden de afgelopen weken een programma voor met activiteiten, van koorzang tot schilderen.

Uit de kinderwagen van Marlies en Daan Frerichs brabbelt hun dochter wat woordjes. Daan kijkt ernaar en zegt wat terug. Marlies wijst ondertussen op een vrouw en een man, druk bezig om iedereen op het gras van limonade, koffie en taart te voorzien. "Daar zijn mijn ouders bezig. Met hen ging ik vroeger altijd naar de kerk. Zij doen nog steeds heel veel in de kerk."

Op deze lieflijke nazomerdag is er weinig van te merken, maar de protestantse gemeente in Driebergen is amper bekomen van een periode waarin de spanningen hoog opliepen. In 2007 fuseerden de hervormden en gereformeerden in het dorp op de Utrechtse heuvelrug tot één kerk: de Protestantse Gemeente Driebergen.

De eenheid is broos, de wonden nog vers. Dat weten ook de kosters Ruud van der Werf (47) en Henk Polman (52). De mannen kijken naar de menigte, Van der Werf draait een sjekkie. "Er zijn mensen boos de kerk uitgelopen. Die willen er niets meer mee te maken hebben", zegt Polman. "We hebben wel eens het gevoel dat er over onze hoofden is beslist", vult zijn buurman aan.

Driebergen is in veel opzichten representatief voor andere kerkelijke gemeenten die onderdeel zijn van de Protestantse Kerk in Nederland (PKN). Het aantal gelovigen slinkt, vergrijzing is een probleem. Ooit had de gemeente in Driebergen vijf kerken. Die tijd is voorbij. Een poos terug is er al een kerk gesloopt, daar staat nu een appartement, bij een ander gebouw staat sinds kort een te koop-bord in de tuin. De bodem van de geldkist komt in zicht. Misschien moet er over een tijd nog een kerk sluiten, zodat alleen de Grote Kerk overblijft, een markant gebouw in het midden van het dorp.

Er moeten nogal wat cultuurverschillen overbrugd worden. Want het mag dan noodzakelijk zijn om kerken te sluiten, voor veel gelovigen is samengaan geen uitgemaakte zaak. De ene groep is behoudender dan de andere. Ook zijn er verschillende opvattingen over hoe de kerkdienst er uit moet zien. Zo zingt de een liever 'klassieke' psalmen en gezangen, de ander wenst een 'modern' evangelisch opwekkinglied en een band. De twee kosters Polman en Van der Werf herkennen de discussie. Polman is niet gek op vieringen met orgel en psalmgezang: "Ik houd niet zo van dat liturgische. Dat is zo afstandelijk". Van der Werf: "Wij houden wel van opwekking."

Voorzitter Hans Gortemaker (64) van de algemene kerkenraad was nauw betrokken bij de fusie. Volgens Gortemaker, in het dagelijks leven hoogleraar accountancy in Rotterdam, is een rekensom snel gemaakt: "Waren we op de oude voet verder gegaan, dan hadden we nu een jaarlijks tekort van 300.000 tot 400.000 euro." Of het leuk is of niet, kerksluiting was in zijn ogen de enige optie. Veel andere kerkleden dachten niet in cijfers. "Dat er kerken sluiten betekent vooral voor de ouderen tranen. Ze zijn er getrouwd en hebben er de kinderen laten dopen", zegt Jopie Lodder (79).

De vrouw rust uit op een plastic tuinstoel. Dan draait Lodder zich opzij naar haar buurvrouw Elly Pater (49). "De band tussen de kerkgangers moet nog groeien, nietwaar Elly?" De buurvrouw: "Je bent toch gewend aan je eigen ploegje." De dames komen tot de conclusie dat de gelovigen in Driebergen soms een iets groter hart moeten hebben. Lodder knikt instemmend: "Net wat ik zeg: toenadering moet ook van jezelf komen."

Kerkenraadsvoorzitter Gortemaker zegt het ook: "Samengaan was geen gemakkelijke taak." Spijt heeft hij niet van de fusie. "Maar ik vraag me weleens af of we elkaar werkelijk kenden."

Toch is het niet alleen kommer en kwel. Een actieve groep gelovigen van enkele honderden personen, van bouwvakkers tot gepromoveerde academici, houdt de boel draaiend. Omdat ze er inspiratie uit halen. Soms omdat ze vinden dat het hun 'plicht' is als gelovige. Maar ook omdat de vrijwilligers het gewoon leuk vinden om samen met anderen wat te doen.

"Als je hulp nodig hebt, dan seinen we elkaar in. Bijvoorbeeld als de wasmachine stuk is. Dan helpt iemand met de reparatie", zegt Desiree van Klaveren (45). "Ik werk in een asielzoekerscentrum. Als er daar bewoners zijn die spullen nodig hebben, dan hoef ik maar een oproepje te plaatsen en hups, daar komen de spullen."

Wat voor Van Klaveren geldt, gaat op voor vrijwel alle kerkgangers op deze startzondag: de kerk is meer dan de zondagse preek en het zingen van een gezang. Voor hen is het ook een plaats om de vrije tijd door te brengen, een plek waar tranen van verdriet vloeien en gejuich van vreugde klinkt, een plek, kortom, waar lief en leed wordt gedeeld. Of het nu in de jeugdclub voor pubers is, tijdens de marriage course voor pasgetrouwde stellen of op de koffiemiddag voor ouderen.

Ook de kosters Polman en Van der Werf hebben zo hun redenen om ter kerke te gaan. Want hoewel de kosters moeite hebben met de veranderingen, hebben ze besloten te blijven. Van de Werf: "We zetten ons nog steeds in. We doen dit vrijwillig, dat spaart weer een kostenpost uit. Je weet dat anderen veel aan de kerk hebben." Polman: "Daarvoor doe je het."

Jopie Lodder is zo'n persoon. Verderop zit ze nog in haar tuinstoel. Ze heeft, vertelt ze, verschillende operaties achter de rug: "Gemeenteleden sturen mij kaartjes als ik ziek ben. Ik heb ook al verschillende keren bloemen gekregen." De zon schijnt in Lodders gezicht. Ze kijkt tevreden: "Ik kan niet buiten het contact met mensen. Ik heb zelf weinig familieleden meer. Ik beleef dit als een warme familie."

Deel 1. Samengaan is lastig. 'Je bent toch gewend aan je eigen ploegje.'

Twee stromingen
De leden van de Protestantse Gemeente Driebergen-Rijsenburg rekenen zich grofweg tot twee stromingen. Er is een theologisch meer behoudende groep kerkgangers. Ze kerken in de Immanuëlkerk, een gebouw dat in 1888 door gereformeerden werd gebouwd. De andere kerk, precies vijfhonderd meter verder, is de Grote Kerk, een gezichtsbepalend gebouw dat in 1926 door hervormden in gebruik werd genomen. Hoewel de diensten er traditioneel uitzien, met een cantorij, een orgel en een dominee in toga, zijn de gelovigen wat gematigder in hun opvattingen dan in de Immanuëlkerk. 'In deze gemeente is ruimte en respect voor diversiteit in geloofsbeleving', staat op de website van de Grote Kerk. Ter vergelijking de introductietekst van de Immanuëlkerk: 'De Bijbel is bron en norm van verkondiging en leven'. In totaal staan er zo'n 3500 leden in de boeken. Daarvan is twee derde aangesloten bij de Grote Kerk.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden