De economie kan niet alleen op egoïsme varen

Economen vergeten vaak dat mensen hun beslissingen ook willen baseren op vertrouwen en altruïsme.

Volgens economen wordt de mens gedreven door egoïsme. De financiële crisis levert wat dat betreft een interessante testcase op: is die crisis de bevestiging van hun gelijk en jaagt de mens inderdaad alleen op winst, loon en bonus? Of is het wellicht andersom en sturen economen zelf –door hun lessen economie– de mensheid de kant van egoïsme op? Zijn economen alleen de berichtgevers of ook zelf de aanstichters van het kwaad?

Eerst over de economen zelf. Uit proeven blijkt dat studenten economie meer dan andere studenten zonder kaartje reizen. Ze calculeren: als het risico van straf beperkt is, is zwartrijden een optie.

Dan de theorieën. Het is beroepsdeformatie van economen om in het gedrag van mensen slechts eigenbelang te zien en geen ruimte te laten voor vertrouwen en altruïsme. Die ruimte zou hun veronderstelling ondergraven van rationele keuzes en maximalisering van nut, die de basis van hun analyses vormt. Hun beroepsperspectief, het hele gebouw van theorie en beroepscompetentie, wordt daardoor bedreigd.

Echter, Adam Smith –een van de vaders van de economische wetenschap– gaf al aan dat mensen naast eigenbelang ook moeten en willen kijken naar het maatschappelijke belang. Hij erkent, evenals vrijwel iedereen die ruimte laat voor vertrouwen en altruïsme, dat als puntje bij paaltje komt het eigenbelang sterker is dan altruïsme. Dat wil echter niet zeggen dat we altruïsme maar meteen helemaal weg kunnen cijferen.

De meeste economen maken altruïsme en vertrouwen belachelijk. Als er altruïsme is, dan moet dat altruïsme onbeperkt zijn, in de vorm van onvoorwaardelijke zelfopoffering. Als er vertrouwen is, dan moet dat vertrouwen blind zijn.

Maar dat is toch nooit beweerd door degenen die vinden dat we rekening moeten houden met vertrouwen en altruïsme? Het is een karikatuur.

Altruïsme is het brengen van offers ter wille van anderen, naast eigenbelang, zodanig dat per saldo op het eigenbelang wordt ingeleverd, maar wel binnen grenzen. Die grenzen worden bepaald door druk van overleving, die in de economie afhangt van de staat van de economie en van de intensiteit van concurrentie.

Volledige mededinging, het ideaal voor economen, laat inderdaad geen ruimte voor altruïsme. Maar de situatie van volledig mededingen doet zich in de realiteit zelden voor. Marktpartijen zullen altijd met meer of minder succes de concurrentie beperken zodat er ruimte ontstaat voor ander gedrag. Leuker en meer uitdagend dan concurreren op alleen prijs voor identieke producten is het om door creativiteit een onderscheidend product te maken waardoor de prijsconcurrentie beperkt wordt.

De mens heeft als erfenis van de evolutie een instinct voor zowel eigenbelang, ter wille van overleving, als een instinct tot loyaliteit aan een gemeenschap. Dat wordt door evolutiewetenschappers niet meer betwijfeld.

De samenleving moet ernaar streven zoveel mogelijk ruimte te geven aan betrouwbaarheid en altruïsme. Dat heeft duidelijke economische voordelen: als mensen elkaar vertrouwen beperkt dat de transactiekosten van goederen en diensten. En het biedt een basis voor sneller, flexibeler en meer innovatief handelen, met hogere toegevoegde waarde.

Daarbij moet men de grenzen van betrouwbaarheid en altruïsme in de gaten houden en maatregelen daartegen in reserve houden. Vertrouwen en contracten zijn beide beperkt en het ene begint waar het ander ophoudt. Ze vervangen elkaar én vullen elkaar aan.

Terug naar de financiële crisis. We moeten maatregelen tegen banken nemen, zowel om opportunisme tegen te gaan als om ruimte te geven aan betrouwbaar gedrag. Er zijn banken die maatschappelijk betrouwbaar willen zijn maar zich dat niet kunnen permitteren zolang concurrenten daar niet in mee gaan en ook omdat de huidige markten van zowel kapitaal als arbeid zich er niet voor lenen. Dat heet een prisoners’ dilemma.

Er zijn dus maatregelen nodig om uit die gevangenis weg te komen. Banken (of bedrijven) die betrouwbaar willen zijn zullen dankbaar zijn voor maatregelen die hen daartoe in staat stellen.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden