De echte spijkers van Billy Wilder

Hollywood heeft veel te danken aan regisseur Billy Wilder, die woensdag op 95-jarige leeftijd overleed. Zijn klassiekers als 'Some like it hot', 'The seven year itch', 'The front page' en 'The apartment' hebben de Amerikaanse filmindustrie duurzaam verrijkt.

De deze week overleden regisseur Billy Wilder maakte zijn laatste film in 1981, samen met Jack Lemmon en Walter Matthau, zijn favoriete komische duo. De fameuze Duitse acteur Klaus Kinski had de kolderieke rol van seks-therapeut Dr. Zuckerbrot. 'Buddy Buddy', zoals de titel van Wilders bizarre zwanenzang luidt, zette een definitieve streep onder een ruim zestig-jarige carrière in Hollywood. Je zou deze film een passend einde van Wilders carrière kunnen noemen, aangezien deze vooral een liefdesverklaring opleverde aan Jack Lemmon en Walter Matthau.

Tegelijkertijd blijft toch ook Wilders laatste grote wens - de verfilming van 'Schindler's List' - door het hoofd spoken. Dat had een interessant, laatste statement kunnen zijn van een joodse regisseur in Hollywood die nazi-Duitsland ontvluchtte en die zijn moeder, grootmoeder en stiefvader verloor in Auschwitz. Maar, zoals bekend, was het niet Billy Wilder, maar Steven Spielberg die met de boekverfilming aan de haal ging. ,,Ik zou het anders hebben gedaan'', merkte Wilder na de première nuchter op.

Hoewel Wilder, die op 95-jarige leeftijd stierf, al ruim twintig jaar geen films meer maakte, bleef hij al die tijd wel prominent aanwezig. Zijn klassiekers worden niet alleen veelvuldig uitgezonden op televisie (de Marilyn Monroe-films 'Some like it hot' en 'The seven year itch', beroemd om de scene waarin MM bovenop een luchtrooster in New York haar witte jurk laat opwaaien), maar beleven ook nieuwe roulaties in de filmhuizen. In de klassiekerreeks van het Filmmuseum in Amsterdam, die momenteel door het land toert, is de gerestaureerde kopie van Wilders 'Some like it hot' (met Jack Lemmon en Tony Curtis die in kokerrok Marilyn Monroe proberen te versieren) als paradepaardje opgenomen. De klassiekertour ontleent er ook zijn officiële titel aan: 'Filmmuseum Klassiekertour 2002: Some like it hot'.

En behalve met vele oeuvre-prijzen, die hem de afgelopen twintig jaar ten deel vielen, trad Billy Wilder vooral in de schijnwerpers met het verrukkelijke interview-boek 'Conversations with Billy Wilder' dat bij verschijnen in 1999 ook weer een klassieker vormde. Uit de gesprekken in deze vuistdikke bundel, waarin de jonge regisseur Cameron Crowe samen met de oude regisseur Billy Wilder door diens leven in de film loopt, komt een verbazingwekkend humoristische man naar voren die verhalen over filmlegenden als Audrey Hepburn, Greta Garbo, Cary Grant, Humphrey Bogart en Marlene Dietrich losjes uit zijn mouw schudt, en met een opmerkelijke zelfrelativering over zijn eigen rol als scenarioschrijver en regisseur praat.

Als een van de ongeveer 1500 leden van de Duitse filmindustrie die tussen 1933 en 1939 Duitsland ontvluchtten, zocht Billy Wilder zijn heil in Amerika. Hij werd in 1906 geboren in Sucha, een dorpje in de Oostenrijks-Hongaarse provincie Galicia (nu Polen), waar zijn vader een spoorwegcafé runde en waar hij als kind veel tijd doorbracht in het familiehotel van zijn moeder. In Wenen, waar hij rechten studeerde, ging hij al snel als reporter aan de slag. Nog binnen een jaar reisde hij af naar Berlijn, waar hij als scenarioschrijver emplooi vond in de beroemde UFA-studio's. Maar de stad werd hem te gevaarlijk. Een dag na de brand in de Rijksdag zat Wilder in de trein naar Parijs en in 1934 zette hij, samen met talloze andere gevluchte landgenoten, onder wie Duitse regisseurs als Fritz Lang, Otto Preminger en Douglas Sirk, voet aan wal in Amerika. Dat die massale Duitse instroom effect had op Hollywood, is zonneklaar. Ze brachten een soort Europese gevoeligheid met zich mee, die contrasteerden met de typische Hollywood-sentimenten.

Zo zette Wilder met de film 'The lost weekend' uit 1945 (bekroond met de Oscar voor de Beste Film en voor de Beste Acteur Ray Milland en met de Gouden Palm op het eerste filmfestival van Cannes) een niets ontziend portret neer van een onverbeterlijke alcoholist, iemand die er alles aan doet om aan zijn trekken te komen.

Met 'Sunset Boulevard' uit 1950, waarin Gloria Swanson te zien was als de wegkwijnende oude filmster Norma Desmond, hield hij Hollywood een fantastische spiegel voor. 'The Front Page' uit 1973 werd bekend als een parodie op de sensatiejournalistiek, met Walter Matthau en Jack Lemmon als de hoofdredacteur en de sterreporter die koste wat kost een 'scoop' willen scoren. Billy Wilder betuigde zich een meester in de sociale satire en de enige hedendaagse Amerikaanse regisseur die wat dat betreft een beetje bij hem in de buurt komt is Robert Altman. Met 'Double Indemnity' uit 1944, de favoriete film van Woody Allen, maakte hij een klassieke film noir nog voordat deze genre-aanduiding bestond.

Ook met 'The mayor and the minor' uit 1942 leek Billy Wilder zijn tijd ver vooruit. Tien jaar voordat Vladimir Nabokov 'Lolita' zou publiceren en ver voordat Stanley Kubrick deze controversiële roman zou bewerken tot een even controversiële film, maakte Billy Wilder zijn regiedebuut met dit komische scenario rond een pedofiele relatie. De film, met hoofdrollen voor de jonge Ginger Rogers en de oudere Ray Milland was in 1942 een grote hit in Amerika. Interviewer Cameron Crowe merkt hierover op, dat Nabokov en Kubrick destijds waarschijnlijk heel goed naar 'The mayor and the minor' hebben gekeken.

In zijn films liet Billy Wilder de naakte mens zien, zonder verhulling, maar hij hield het altijd licht. Ergens bezat hij het vermogen om onplezierige situaties toch plezierig te maken. Zijn sardonische inslag had ook iets lieflijks. Zijn cynisme ging gepaard met een gevoel voor romantiek. Over de films van Billy Wilder is wel eens opgemerkt dat het slagroomtoetjes zijn. Dat hangt er ongetwijfeld mee samen dat Wilder behalve een getalenteerd acteursregisseur, een briljante woordkunstenaar was. Zijn dialogen en one-liners zijn altijd even scherp. Na de oorlog deed hij in Duitsland even dienst als kolonel van het Amerikaanse leger. Hij moest toezicht te houden op ex-nazi's die wilden toetreden tot de film of het theater. In het plaatsje Oberammergau moest hij beslissen of de ex-nazi Anton Lang de rol van Jezus kon spelen in het passiespel. ,,Ga je gang'', zei Wilder, ,,Als je maar wel échte spijkers gebruikt.''

De vraag wat Billy Wilder gemaakt zou hebben van 'Schindler's List' blijft door het hoofd spoken.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden