De echte grote klap moet nog komen in Zuid-Korea

SEOUL - Per dag verliezen enige duizenden werknemers in het zwaar door crisis getroffen Zuid-Korea hun baan. Maar de grote klap moet nog komen. De vakbonden wachten in spanning op de onvermijdelijke massa-ontslagen bij de grote bedrijven. Sociale onrust kan het land nog verder de afgrond induwen.

Zuid-Korea's nieuwe president, de in december gekozen Kim Dae-jung, is vaak vergeleken met zijn Zuid-Afrikaanse ambtgenoot. De 'Aziatische Nelson Mandela' vocht dertig jaar lang tegen de militaire dictaturen in zijn land. Kim Dae-jung werd als 'communist' gevangen gezet, gemarteld, ter dood veroordeeld, en verbannen. Nu hij het, als eerste oppositie-kandidaat in Zuid-Korea's geschiedenis, heeft geschopt tot president, rust op hem de ondankbare taak een sociale explosie te voorkomen.

Zijn progressieve imago kan Kim daarbij van pas komen. Maar er is een groot verschil tussen de Zuid-Afrikaanse president en president Kim, betoogt Yoon Young-mo, internationaal secretaris van Zuid-Korea's militante vakbondsfederatie KCTU (volgens eigen opgaven 600 000 leden sterk). “Mandela heeft problemen te over, maar hij kan tenminste terugvallen op een beweging: het ANC, de daaraan gelieerde vakbondsfederatie Cosatu, en andere organisaties. Zuid-Korea heeft dan wel een lange geschiedenis van strijd voor democratie achter de rug, maar hier ontbreekt een massale sociale beweging. Het enige waarop Kim kan terugvallen zijn opinie-peilingen.”

Minachting Hoe zwak een dergelijke basis is, ondervond Kim Dae Jungs voorganger en naamgenoot, Kim Young-sam. Bij zijn aantreden in 1993 stond Kim Young-sam hoog in de opiniepeilingen, maar met zijn besluiteloosheid en onmacht haalde hij zich algemene minachting op de nek. Nu is Kim Dae-jung redelijk populair. Maar vakbondsman Yoon wijst erop dat de huidige president nipt verkozen is, met slechts veertig procent van de kiezers achter zich. “Van alle kanshebbers was hij de minst slechte. Maar Kim gaat gebukt onder dezelfde houding als alle andere politici in Zuid-Korea. Hij beschouwt maatschappelijke organisaties als concurrenten om de macht. Hij heeft niet de geestesgesteldheid om ze in te zetten voor zijn doeleinden.”

Kim Dae-jung moet het niet alleen stellen zonder een breed gedragen partij - politiek is in Zuid-Korea in hoge mate een kwestie van individuele politici en vertegenwoordigers van het bedrijfsleven - hij kampt ook nog met een onwillig parlement. Daar heeft de oppositie een absolute meerderheid. Kim Dae-jung kon de presidentsverkiezingen alleen winnen dankzij een monsterverbond met de aarts-conservatieve Kim Jong-pil. De huidige premier is een oude rot, die diende onder de militairen en meerdere malen verwikkeld was in corruptieschandalen: een onwaarschijnlijke bondgenoot bij het verwezenlijken van wat alom wordt gezien als prioriteit nummer één, hervorming van de chaebols (Zuid-Korea's machtige industriële conglomeraten). Onder druk van het IMF, dat Zuid-Korea vorig jaar december een record-steun van bijna 120 miljard gulden toezegde, kwamen de vakbonden, werkgevers, en de regering in februari tot een sociaal akkoord. De chaebols, die geen wettelijk recht hadden om werknemers op grote schaal te ontslaan, mogen dat nu wel, onder wettelijk bepaalde voorwaarden. In ruil werden de rechten van vakbonden duidelijker vastgelegd.

Niet overal in de pas een jaar legale KCTU werden de glazen geheven op deze pyrrhus-overwinning. Yoon: “De achterdocht was groot: hoe zal de wet op bedrijfsniveau worden uitgevoerd? Werkgevers moeten nu met vakbonden overleggen over mogelijkheden om ontslagen te voorkomen. En als er toch ontslagen moeten vallen, dan niet met de botte bijl, maar volgens duidelijke criteria. De achterdocht is terecht gebleken.”

Volgens Yoon lappen de werkgevers de afgesproken procedures aan hun laars. “De grote bedrijven delen gewoon mee dat 30 procent van het personeel weg moet. Argumentatie ontbreekt, er is geen overleg. Het personeel wordt geïntimideerd en uit elkaar gespeeld. Ze pakken de zwakste schakels, bij voorbeeld vrouwen, eerst. Daar zijn wij fel tegen, en er staat niets over het ontslaan van vrouwen in het akkoord, maar het is voor de werkgevers makkelijk om mensen tegen elkaar uit te spelen.”

Tot nog toe zijn vooral kleine en middelgrote bedrijven overgegaan tot ontslagen, en ook voor eigenaars van kleine winkels valt massaal het doek. Yoon verwacht de komende maanden de eerste klappen bij reuzen als Hyundai. “Ze zullen daarbij vermoedelijk onderhandelingen met ons openen, die zullen wel vastlopen, en dan zullen ze beginnen te ontslaan. Op dat moment zal het er heet aan toegaan.” Onrust bij de grote bedrijven, die, naar verwachting hun arbeiders met tienduizenden tegelijk de laan zullen uitsturen, zou makkelijk kunnen overslaan naar de rest van de bevolking (van 45 miljoen in totaal). De Zuid-Koreanen teren op hun vet. Sinds kort bestaan er verzekeringsfondsen tegen werkloosheid, maar die zijn nog nauwelijks gevuld. Ontslagen werknemers krijgen doorgaans enige maanden loon mee, is het niet van hun verzekering dan wel van hun werkgever. Als onderdeel van het sociaal akkoord heeft de regering een nieuw werkloosheidsfonds aangekondigd, waar 6,5 miljard gulden in moet.

De manier waarop dat fonds gevuld moet worden, past in een lange Koreaanse traditie: de regering gaat met de pet rond bij het bedrijfsleven. Het is twijfelachtig of daar nu nog voldoende geld te halen is, en of het beoogde bedrag voldoende zou zijn om de nood te lenigen. Bovendien: dergelijke 'donaties' van bedrijfsleven bij 'collectes' door de overheid, in plaats van belastingen, lijken een voortzetting van de door president Kim zo vermaledijde Zuid-Koreaanse praktijk, waarin politici en top-zakenlieden elkaars problemen in achterkamertjes oplosten.

Vakbondsman Yoon Young-mo betwijfelt of Kim echt zal breken met Zuid-Korea's regeringsstijl. “Wij als vakbonden willen niet alleen meepraten over ontslagen. Wij willen kunnen meepraten over werkgelegenheidspolitiek, industriële politiek, sociale politiek enzovoort. Maar in ons land is de regering de zetel van de macht. Zo ziet ze zichzelf, en zo wordt ze gezien. Dat moet veranderen.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden