interview

De duurzame economie heeft een nieuwe maatstaf nodig

Beeld TRbeeld

Ieder kwartaal kijken beleidsmakers reikhalzend uit naar hoe het met de economische groei gaat. De sterke nadruk op die cijfers gaat niet samen met de duurzame agenda van de overheid.

De economische groei moet 'vergroenen', Nederland moet in 2050 een circulaire economie hebben en de CO2-uitstoot moet drastisch naar beneden. Allemaal voornemens van de Nederlandse overheid, vastgelegd in een toenemende stapel rapporten. Maar vooralsnog wordt het succes van economisch beleid nog gewoon afgemeten aan de groei van het bruto binnenlands product (bbp). Dat gaat niet samen, stelt econoom Hans Stegeman. Voor houdbare welvaart zijn andere maatstaven nodig.

Stegeman is een van de weinige macro-economen in Nederland die zich bezighoudt met de gevolgen van verduurzaming voor het economisch systeem. Hij werkte lange tijd voor de Rabobank, daarvoor bij het Centraal Planbureau en sinds kort bij Triodos Bank. Intussen werkt Stegeman aan een promotie over de circulaire economie. 'Plat' economische groei meten en daar beleid op afrekenen, werkt niet meer, constateert hij. "Het enige dat je meet met het bbp zijn alle markttransacties. Als je wilt dat het bbp groeit, wil je dus dat we zoveel mogelijk goederen en diensten verkopen, ongeacht wat je daarna met die spullen doet en ongeacht of het zin heeft. Die benadering gaat helemaal niet samen met duurzaamheid."

Andere maatstaven

Neem de circulaire economie. Het kabinet heeft eind vorig jaar vastgesteld dat Nederland dat in 2050 moet zijn. Dat betekent produceren met veel minder grondstoffen en energie, afval en producten hergebruiken en dat dan ook nog eens zonder de biodiversiteit aan te tasten en op een sociale manier. "In termen van bbp gaat de economie dan misschien wel krimpen. Want de bedoeling is minder spullen te verkopen, producten moeten langer meegaan, gemaakt met zo min mogelijk primaire grondstoffen. Reparatiediensten zullen wellicht toenemen, maar je voegt over het geheel minder economische waarde toe zoals je dat meet met bbp."

Dat is niet erg, zegt Stegeman, want daar komen andere waarden voor terug. "Alle materialen die je gebruikt, worden waardevoller voor een samenleving want worden langer en beter benut. Dat leidt tot minder vervuiling, behoud van natuur en een economie die de draagkracht van de aarde niet overschrijdt, waar volgende generaties ook nog iets aan hebben. Maar beleidsmakers komen maar niet los van het 'bbp-frame' en prijzen de overgang naar een duurzame economie aan met de toevoeging dat het economische groei oplevert en banen. Dat weten we helemaal niet."

Om duidelijk te maken wat die nieuwe economie dan oplevert, zijn andere maatstaven nodig. Nu is kritiek op het bbp al bijna zo oud als het bbp zelf. De maatstaf voor groei en welvaart bestaat ongeveer tachtig jaar, maar kwam pas na de Tweede Wereldoorlog in zwang als de leidende indicator voor economisch beleid. Ook los van de duurzame agenda's vertoont het bbp in de rijke landen barsten, constateert Stegeman. "Het welvaartsniveau is inmiddels zo hoog dat economische groei niet meer direct gekoppeld is aan de 'zachtere' doelen: onderwijs, gezondheidszorg, welbevinden. Technisch kent het bbp daarnaast beperkingen: het meet bij voorbeeld voorraden en innovatie niet."

Moeilijk afscheid nemen

Het bbp is dus verre van volmaakt, maar het is moeilijk afscheid nemen van zo'n bekend cijfer waar ook nog eens alle economische modellen omheen zijn gebouwd. De afgelopen twintig jaar zijn wel andere, bredere, indexen ontwikkeld. Subjectieve, zoals 'geluk', in het jaarlijkse World Happiness Report. Ook meer praktische zoals de 'Better life index' van de Oeso en 'Quality of life' van de EU. Beide ballen ze verschillende zaken samen: milieu, onderwijs, gezondheid en levensverwachting. Het Centraal Bureau voor de Statistiek ontwikkelde voor Nederland een 'dashboard', niet één getal maar een overzicht met verschillende metertjes die groen, rood of oranje uitslaan.

Al die inspanningen hebben tot teleurstelling van Stegeman nog niet geleid tot een alternatief voor het bbp. "Het is nog heel lastig om daar draagvlak voor te vinden. Er wordt dan gezegd dat er methodologische problemen zijn met andere indicatoren. Natuurlijk zijn die er, maar dat geldt ook voor het bbp. Neem die voor lief. Wordt het een mooi statistisch construct? Nee, we zitten nog in een overgang, ga er pragmatisch mee om. Het gaat er om dat je beleidskeuzes en dilemma's helder kunt maken. Dat je kunt laten zien: op economische groei scoren we misschien minder maar daar staat wel schonere lucht, minder uitstoot van fijnstof tegenover bijvoorbeeld."

Als het aan Stegeman ligt, valt dan wel de keuze op een samengesteld cijfer en niet op een dashboard met allemaal rondjes. "Je moet het simpel houden. Dan kun je in de taal spreken die mensen gewend zijn: de index is zoveel procentpunt beter. Dat valt makkelijker te begrijpen dan een dashboard. Die duurzame economie komt niet tot stand als we alleen naar economische groei blijven kijken. De grootste valkuil nu is dat we blijven wachten op de perfecte, nieuwe indicator. Die gaat er niet komen."

Debat over de nieuwe economie

Samen met Pakhuis de Zwijger organiseert Trouw maandag 19 juni een debat over een duurzame economie. Onder andere econoom Hans Stegeman vertelt over het economisch systeem en hoe dat te veranderen is. Duurzaamheidsmanager Jan Kempers van Heineken belicht ervaringen uit de praktijk als grondstoffen, zoals hop, voor de toekomst veiliggesteld moeten worden. Marga Hoek, onafhankelijk expert, voorheen de Groene Zaak, overziet de pogingen om de economie vanuit het bedrijfsleven te verduurzamen. Hoe investeerders dat proces kunnen versnellen, legt Willemijn Verloop van Social Impact Ventures uit.

Ook bedrijven moeten anders gaan rekenen

Wat de overheid op overkoepelend niveau doet - vooral sturen op de groei van het bbp - doen bedrijven op microniveau met winst en aandeelhouderswaarde. Ondernemers die bredere doelen hebben dan alleen rendement kunnen daar op afgerekend worden, zie de recente vijandige overnamepogingen van Unilever en Akzo. Beide gooiden hun duurzame bedrijfsvoering in de strijd om de belagers af te wimpelen, maar overtuigden niet alle aandeelhouders daar mee.

Kennelijk is het nog lastig voor het voetlicht te brengen dat winst als leidende indicator niet zaligmakend is, net als dat voor bbp het geval is. Wat bedrijven in de overgang naar een duurzame economie te doen staat, is zo transparant mogelijk rapporteren, stelt econoom Hans Stegeman. "Die verschuiving is al gaande, dat is positief. Bedrijven hoeven niet te wachten tot de overheid een nieuwe maatstaf heeft voor economische groei."

Het is volgens Stegeman niet nodig om alles in geld om te zetten, een methode die sommige bedrijven volgen om de 'echte kosten', ook de schade, van hun productie in kaart te brengen. Dan hangen ze prijskaartjes aan zaken waar nog vrijwel geen marktwaarde voor is, zoals biodiversiteit, water en lucht. "Dat maakt het heel ingewikkeld. Je komt dan ook een tijdsfactor tegen: hoe waardeer je financieel dat er voor de komende generaties ook nog voldoende natuurlijk kapitaal is? Het is praktischer vast te stellen: ik heb zoveel water minder verbruikt, dan vorig jaar of dan concurrenten. Werk met 'best practices', dan hoef je er geen waarde aan te geven."

De circulaire economie levert weer andere cijferdilemma's op. Een bedrijf dat bijvoorbeeld 'licht' of 'zitten' verkoopt en geen lamp of bureaustoel, blijft eigenaar van het product. Het is niet altijd eenvoudig vast te stellen wat die lamp of stoel en de grondstoffen daarin, over tien of twintig jaar waard zijn. Ook de verdiensten lopen anders. Niet één bedrag bij de verkoop, maar een lange reeks kleine inkomsten over jaren. Dat levert hoofdbrekens bij banken op, die op hun beurt gewend zijn aan simpele indicatoren als 'omzet per jaar', als bedrijven aankloppen voor een lening.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden