'De duivel ligt overal op de loer'

In Noord-Europa is de duivel een bizar restant uit de Middeleeuwen. Voor de Italiaanse socioloog Massimo Introvigne is satanisme juist een belangrijk thema. Gesprek over de rol van de duivel in homohuwelijk, kerk en Europa.

Zoals een goed socioloog betaamt doet Massimo Introvigne aan veldonderzoek. Zo had hij nog niet zo lang geleden een afspraak in Parijs met leden van een satanische sekte die geloven dat de duivel een buitenaards wezen is. De ontmoeting vond plaats in een brasserie waar het licht schaars was. In een hoekje zaten zeven satanisten op hem te wachten. "Hoeveel leden heeft u?", vroeg hij aan de voorzitter van de club. Een miljard, antwoordde deze zonder blikken of blozen. "En terwijl hij wees naar het gezelschap om de tafel: 'Dit zijn onze leden op de planeet aarde."

De vraag is natuurlijk waarom een keurige katholieke socioloog als Introvigne afspreekt met een zo op het oog onbeduidende satanische sekte in een donkere Parijse brasserie. "De pastoor van mijn parochie leerde mij als negenjarig jongetje al dat je als katholiek ook buiten je eigen kerk moest kijken."

Hij geeft toe dat een zekere sensatiezucht debet is aan de belangstelling voor zijn werk. Niet voor niets zit de Nijmeegse collegezaal stampvol als hij op een doordeweekse avond -in een Engels waar de duivel niet bang van kan worden - een gastcollege geeft. Met bijna satanisch genoegen vertelt hij de studenten dat paus Franciscus diezelfde ochtend tegen de toegestroomde gelovigen heeft gezegd dat we bij alles wat we om ons heen zien , niet mogen vergeten dat de duivel aan het werk is.

Als we de Italiaanse media moeten geloven heeft de paus zelfs laatst na een mis op het Sint-Pietersplein de duivel bij iemand uitgedreven. Denkt u dat er daadwerkelijk een exorcisme heeft plaatsgevonden?
"Ik geloof het niet. Zoals de woordvoerder van het Vaticaan ook heeft gezegd: een exorcisme bestaat uit een aantal voorgeschreven formules en die hebben we hier niet gezien. De katholieke kerk kent nog een aantal andere 'minder zware' gebeden om iemand van de duivel te bevrijden. En die kan iedere priester gebruiken.

Interessanter vind ik eigenlijk dat deze paus in de korte tijd dat hij paus is al vijftien keer in toespraken de naam van de duivel heeft genoemd. Dat waren we niet gewend. Voorgangers van Franciscus geloofden wel in de duivel, maar spraken er niet zo vaak over. Ik geloof dat de hele denkwereld van deze paus is gebaseerd op een barmhartige God. Hij is ervan overtuigd dat de duivel ervoor zorgt dat veel mensen niet meer in die barmhartigheid geloven."

Dat vermeende exorcisme van de paus heeft nogal wat publiciteit gekregen. Ook in ons land. Begrijpt u die ophef?
"In Italië was dat minder het geval. Wij zijn wat meer gewend aan het fenomeen exorcisme. Het bisdom waarin ik woon heeft maar liefst zes exorcisten in dienst.

In Noord-Europa komt het gewoon minder voor en wordt de duivel gezien als een bizar overblijfsel uit de Middeleeuwen. En dat trekt de aandacht van de media. Bovendien confronteert de duivel ons met het probleem van het kwaad. Een van de grootste raadsels van onze tijd.

U moet niet vergeten dat de vraag naar duiveluitdrijvingen nog altijd groot is. Ook in wat wel de nieuwe protestantse kerken genoemd worden, bijvoorbeeld in pinkstergemeenten. Ook daar worden boze geesten uitgedreven. Dat is voor mij als godsdienstsocioloog erg interessant. Ze noemen het geen exorcisme - een exclusief katholieke term -, maar het lijkt er wel heel erg op."

U benadrukt steeds dat het bij satanisme gaat om een heel klein fenomeen. Waarom is het dan toch belangrijk dat de sociologie zich hier druk over maakt?
"Het moderne satanisme zie ik als een nulpunt van een veel grotere occulte beweging. Achter zo'n klein groepje satanisten in Parijs die geloven in een buitenaardse duivel, bevinden zich honderden groepen van soms tien, soms twintig jongeren die zich laten inspireren door Satan. Ze hebben geen statuten en vaak ook geen internetsite en onthouden zich van contact met de buitenwereld. Maar ze plegen wel misdrijven. Ze offeren dieren, schrijven satanische leuzen op de muren en plegen grafschennis. Geen fijne dingen, maar over het algemeen laten ze andere mensen met rust.

Er zijn uitzonderingen. In Italië hebben we twee gevallen meegemaakt die veel opschudding hebben veroorzaakt.

In 2000 werd de katholieke zuster Maria Laura Mainetti vermoord. Een kleine groep satanisten - bestaande uit drie jonge meisjes - lokte haar 's avonds met een smoes naar een afgelegen park, staken haar dood en dronken daarna van haar bloed.

En dan was er nog een groep met de naam 'Beesten van Satan' die een jaar of zes actief is geweest. Ik denk dat er hooguit vijftien leden waren. Ze hadden hun eigen rituelen, en een van hen beweerde in direct contact met de duivel te staan. Op een gegeven moment meldde de duivel haar dat er mensen geofferd moesten worden, uit de groep zelf. Uiteindelijk zijn drie personen door medeleden op een gruwelijke, satanische wijze vermoord. Een van hen was de dochter van een bekend politicus. Dat was de reden waarom de politie de zaak wat grondiger onderzocht heeft. Toen zijn de moordenaars ook gepakt."

Dit zijn vreselijke misdaden, maar zoals u zelf zegt, excessen. Wat is nu het werkelijke gevaar van het moderne satanisme?
"Het gevaar is dat jongeren het verschil niet meer zien tussen de duivel als metafoor voor van alles - de Satanskerk maakte daar gebruik van - en de werkelijkheid. Ik bedoel: zoals ik u heb laten zien vatten sommige van die jongeren dat offeren niet symbolisch op maar gaan daadwerkelijk over tot actie."

Ik ben zelf laatst bij een exorcisme aanwezig geweest. Een Italiaanse priester probeerde een vrouw te helpen die beweerde dat de duivel bezit van haar had genomen. Gaat het bij de satanische sekten die u onderzoekt over dezelfde duivel als bij deze vrouw?
"Ik denk het wel, hoewel dat eigenlijk een vraag voor een theoloog is. Voor mij gaat het bij satanisme om het in groepsverband ritueel vereren van de bijbelse figuur die wij Satan noemen. Het grappige is dat er ook satanische groepen zijn die zich beperken tot heidense rituelen en niks willen weten van die bijbelse duivel. Zij verwijten collega-satanisten die daar wel in geloven dat ze zich hebben laten inpalmen door het christendom. "

Introvigne is al jaren actief in de Alleanza Cattolica, een beweging van conservatieve Italiaanse katholieken die de sociale leer van de katholieke kerk verspreiden. De beweging is zeer loyaal aan de paus en geeft cursussen en retraites waarin de leer van de kerk wordt uitgelegd. Alleanza Cattolica heeft vooral invloed in politieke en universitaire kring. Een blik op de website van de beweging laat een afwisseling zien van vrome katholieke plaatjes en aanvallen op wat de leden zien als de uitwassen van het seculiere Europa: abortus, euthanasie en het homohuwelijk.

Hoe raakt dit uw werk als wetenschapper?
"Elke socioloog wordt min of meer gehinderd door de eigen persoonlijkheid. Het belangrijkste lijkt me dat je zelf onderscheid kan maken tussen een opiniestuk voor een katholieke krant en een wetenschappelijke publicatie die zo veel mogelijk waardevrij moet zijn en zich moet onthouden van morele oordelen."

U heeft in het verleden gesproken over een 'homolobby' in de samenleving. Paus Franciscus gelooft dat er een dergelijk netwerk ook in het Vaticaan actief is en moet worden aangepakt. Zit de duivel daar nu ook achter volgens u?
"Toen deze paus nog Jorge Mario Bergoglio heette en aartsbisschop van Buenos Aires was, heeft hij een brief aan de religieuzen van zijn bisdom geschreven waarin hij zegt dat de duivel jaloers is op de seksuele polariteit tussen man en vrouw die een afspiegeling is van God. Daarom zou de duivel, in de ogen van Bergoglio, achter het wetsontwerp zitten om het homohuwelijk in Argentinië in te voeren. Inmiddels kunnen mensen van hetzelfde geslacht daar echt met elkaar trouwen. Ik heb daar als socioloog nooit iets over willen zeggen, want ook dit is voer voor theologen. Ik kan niet aantonen dat de duivel hier achter zit. Daar heb ik als socioloog geen middelen voor. Als katholiek zal ik het standpunt van de paus moeten bestuderen en proberen te begrijpen.

Ikzelf ben tegenstander van het homohuwelijk vanwege het simpele feit dat het klassieke gezin erdoor in gevaar komt. Het gezin heeft juist onze steun nodig. Alle recente studies wijzen erop dat een kind het meest gebaat is bij een vader en een moeder en niet bij een vader en een vader of een moeder en een moeder."

U heeft een boek geschreven met de titel 'Het drama van Europa zonder Christus'. Waarom is een geseculariseerd Europa voor u een drama?
"Het is goed dat er een scheiding is tussen kerk en staat op ons continent. De kerk heeft daar zelf veel aan bijgedragen, laten we dat niet vergeten. Dat de politiek zich heeft losgemaakt van de moraal vind ik minder verheugend. Dat de wetten van een moderne staat niet per se een religieuze grondslag hebben, kan ik goed begrijpen. Maar dat ze niet meer refereren aan wat we eeuwen als het juiste en goede hebben beschouwd, lijkt me een vergissing."

De vorige paus heeft in een van zijn Jezus-boeken gezegd dat ook een moderne, pluralistische samenleving niet af moet zien van het aloude idee van het koningschap van Christus. In onze tijd betekent dat het respecteren van de natuurwetten. Die komen via Jezus direct van God. Dus Christus kan de huidige crisis in Europa oplossen?
Nee, alleen het respecteren van die natuurwetten kan Europa redden.

En nu we het toch over de duivel hebben: Een gelovige zal in deze afkeer van de natuurlijke ordening de invloed van de duivel vermoeden. Maar voor een niet-gelovige moet het voldoende zijn dat die afkeer ook voorkomt bij bepaalde negentiende- en twintigste-eeuwse ideologieën die in de geschiedenis ook op andere gebieden het verkeerde voorbeeld hebben gegeven."

Als socioloog wordt van u verwacht dat u de werkelijkheid zo objectief mogelijk beschrijft. Tegelijkertijd bent u een praktiserend katholiek die trouw wil zijn aan de paus en het leergezag van de kerk. Dat gaat toch eigenlijk niet samen?
"Een collega-socioloog van mij, Rodney Stark, heeft ooit gezegd dat het grote probleem van de godsdienstsociologie is dat het voornamelijk het domein is van niet-gelovigen, met als belangrijkste voorbeeld Karl Marx.

Stark heeft ook gezegd dat, wil je de enorme variëteit aan religiositeit in onze wereld begrijpen, het een voordeel is als je zelf religieuze ervaringen hebt gehad. Ik kan als katholiek een ander accent toevoegen. Bovendien kan ik op mijn manier ook de kerk van dienst zijn die moet zien te overleven in een moderne samenleving."

Blijft de duivel met alles wat sociologen erover kunnen zeggen toch niet vooral een geloofskwestie? Je gelooft in zijn bestaan of niet.
"Nogmaals: als je het bestaan van de duivel wilt bewijzen moet je bij de Bijbel zijn. Dat lijkt me duidelijk. Een rationele verklaring bestaat er niet. De sociologie houdt zich niet bezig met Satan, maar met satanisten. Die kun je interviewen, fotograferen en ze laten hun sporen op internet achter. In de duivel zul je, net als in engelen, moeten geloven."

'Als socioloog kan ik niet aantonen dat de duivel achter het homohuwelijk zit'

FOTO'S MAARTJE GEELS

Een antiliberale katholiek
Massimo Introvigne (58) werd geboren in Rome, en groeide op in de Noord-Italiaanse regio Piemonte. Hij studeerde filosofie en rechten, maar legde zich toe op de godsdienstsociologie. Introvigne schreef tientallen boeken en artikelen over religieus pluralisme en religieuze minderheden en dus ook over satanisme.

Hij is de oprichter en directeur van het Studiecentrum naar Nieuwe religies (CESNUR) en afgevaardigde voor de commissie godsdienstvrijheid van de Organisatie voor Veiligheid en Samenwerking in Europa (OVSE). De godsdienstsocioloog is praktiserend katholiek en ook politiek actief. Hij was jarenlang lid van de christendemocratische UDC. Toen die partij in zijn ogen te links werd en wat al te vrijzinnig op het gebied van euthanasie en abortus, stapte hij over naar de centrum-rechtse coalitie van Silvio Berlusconi en de tamelijk xenofobe Lega Nord.

Introvigne was in Nederland op uitnodiging van de faculteit filosofie, theologie en religiewetenschappen en het Soeterbeeck Programma van de Radboud Universiteit Nijmegen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden