De Duitse liefde voor Kaliningrad

In de Russische enclave Kaliningrad vieren Duitse en Russische wetenschappers deze week het 450-jarig bestaan van de beroemde Albertus Magnus Universiteit. In dit voormalige stukje Pruisen, herstellen zij daarmee na het einde van de koude oorlog, een oude Duits-Russische traditie, compleet met kranslegging op het graf van de beroemde wijsgeer Immanuel Kant. Kant werd in Koningsbergen geboren en gaf er les aan de universiteit.

“Vijf jaar geleden was Kaliningrad nog een militair district”, zegt Dietrich Rauschning, hoogleraar aan de Duitse universiteit van Göttingen. “Tegenwoordig geef ik les aan de Albertus Magnus universiteit van Kaliningrad. Ook loopt er een uitwisselingsprogramma van studenten tussen onze beide universiteiten.” Het Duitse verlangen de betrekkingen met hun voormalig grondgebied weer aan te knopen is groot. Een reeks initiatieven en activiteiten zijn de afgelopen jaren ontwikkeld.

De Duitse bankier Christians bracht als eerste het district Kaliningrad onder de aandacht. In het voorjaar van 1988 benaderde hij de toenmalige Sovjetminister van buitenlandse zaken Edoeard Sjevardnadze met het voorstel van Kaliningrad een vrijhandelszone te maken. Sjevardnadze achtte de tijd nog niet rijp.

Christians ging er van uit dat Kaliningrad onderdeel bleef van de Russische Federatie en dat grensveranderingen ten gunste van Duitsland uitgesloten waren. Centraal stond opening van het gebied voor buitenlandse investeerders, de ontwikkeling van een vrijhandelszone en op lange termijn opname in de Europese Gemeenschap. Ruim drie jaar later vond president Boris Jeltsin de tijd gekomen: in september 1991 riep hij bij decreet de vrijhandelszone 'Jantar' of 'Bernstein' uit.

Vervolgens kwamen in Duitsland verschillende initiatieven op gang. Michael Stürmer, historicus en oud-politiek adviseur van bondskanselier Helmut Kohl gaf het startsein. In de Frankfurter Algemeine Zeitung noemde hij Jeltsins decreet “voorlopig een eerste stap in de goede richting”. Maar tegelijk waarschuwde hij geen “oude en nieuwe spoken” wakker te maken van Duitse economische expansie oostwaarts. Daarom moest volgens Stürmer de Duitse bemoeienis met Kaliningrad plaatshebben in het kader van de Europese Gemeenschap.

Ook Manfred Stolpe, SPD-politicus en minister-president van de oostelijke deelstaat Brandenburg, is daar voorstander van, bleek uit zijn toespraak in Kaliningrad voor het Hanse-Kolleg, een Duitse belangengroep van vooral ondernemers die de economische banden met de enclave wil versterken. Stolpe, Stürmer en Christians zijn voor een Europese benadering van het Kaliningrad-vraagstuk, met volgens Stolpe “communicatie, kapitaalstromen, vrije handel en vrij verkeer.”

Dubbelzinnig

De Duitse regering benadert de kwestie Kaliningrad van verschillende kanten. Een officieel standpunt heeft Bonn nooit ingenomen. Kaliningrad kent geen prioriteit, heet het. Schaefer, een hoge ambtenaar van het ministerie van buitenlandse zaken, noemde in maart 1992 voor het parlement “de toekomst van dit noordelijke deel van Oost-Pruisen natuurlijk een zaak die ons minstens zoveel interesseert als Polen”.

Ook binnenlandse zaken heeft bijzondere belangstelling voor het gebied, méér dan buitenlandse zaken lief is. Binnenlandse zaken besteedt miljoenen marken (tot vorig jaar maart 8,4 miljoen) aan de Russische Duitsers, die zich de afgelopen vijf jaar in Kaliningrad hebben gevestigd. De schattingen over hun aantallen lopen uiteen van 10 000 tot 45 000 op een bevolking van één miljoen in Kaliningrad.

Het geld ging naar een Russisch-Duits ontmoetingscentrum, naar boerenbedrijven en ziekenhuizen. Op die manier stimuleert binnenlandse zaken indirect de vestiging van Russische Duitsers in Kaliningrad. Het is een politiek die haaks staat op hun eigen terughoudende standpunt en die tot wrijving leidde met het ministerie van buitenlandse zaken dat voorstander is van een voorzichtige politiek in Europees verband en bovendien vreest voor spanningen met Litouwen, Polen en de Russische Federatie.

Een mogelijk verklaring voor de activiteiten van binnenlandse zaken is de grote invloed van de zogeheten Stahlhelmfraktion binnen het ministerie. Zo heeft de christendemocratische staatssecretaris Eduard Lintner nooit onder stoelen of banken gestoken dat hij de Duitse grenzen van 1937 wil herstellen. En zijn eveneens christendemocratische collega Horst Waffenschmid maakte vier jaar lang gebruik van de diensten van de extreem-rechtse Verein für das Deutschtum im Ausland bij zijn pogingen een autonome republiek voor Wolga-Duitsers te vestigen in de Russische Federatie.

Dit deed hij tot eind 1993, toen de Duitse overheid de subsidiekraan dichtdraaide. Omdat de kansen voor het welslagen van een autonome Wolga-republiek, gezien de precaire politieke situatie in Rusland, zeer klein zijn, ligt de alternatieve 'Kaliningrad-optie' voor de hand.

Veelzeggend in dit verband is dat Groth, vertegenwoordiger van de Wolga-Duitsers en woonachtig in Moskou, in het bevolkingsregister van Kaliningrad ingeschreven staat. Hij sprak zich regelmatig uitvoor Kaliningrad als alternatief. Groth zou contact onderhouden met Wilfried Böhme, CDU-kamerlid en aanhanger van de nationaal-conservatieve CDU/CSU-vleugel.

Böhme is lid van de Kaliningrad-werkgroep van de fractie van zijn partij. Op 12 januari van dit jaar publiceerde deze werkgroep een rapport over Kaliningrad, waarin de Russische Federatie werd opgeroepen haar militair potentieel in de regio af te bouwen. “Een achterhaalde manier van denken, doortrokken van de ideologie van de Vertriebenen, die niet alleen tot politieke misverstanden kan leiden, maar zelfs gevaarlijke tendenzen blootlegt”, schrijft de Frankfurter Rundschau in een commentaar.

Hongkong

CDU-parlementariër Böhme publiceerde ook in 1993 samen met de journalist Ansgar Graw, het boek Königsberg morgen, Luxemburg an der Ostsee. Opvallend is dat het boek werd uitgeven door de in extreemrechtse kringen goed bekende uitgeverij MUT in Assendorf. Op 8 december 1993 schreef redacteur Carl Gustav Ströhm van de krant Die Welt: “Om een echt Hongkong aan de Oostzee te worden, zou Koningsbergen aan de Russische soevereiniteit onttrokken moeten worden”.

Zó ver zal het waarschijnlijk niet komen, als het aan het Europees Parlement ligt. In februari dit jaar sprak het zich in een debat over de toekomst van Kaliningrad tégen afscheiding van Rusland uit. Wél benadrukte het parlement dat de regio vergaande bevoegdheden moet krijgen zelfstandig te onderhandelen met de Europese Unie en internationale financiële instellingen. Zoals het er nu voorstaat, lijken de gematigde plannen van bankier Christians meer kans van slagen te hebben dan het verlangen naar een Duits Koningsbergen van extreem-rechts.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden