De Duitse kracht in een zwak Europa

evenwicht in europa | Donald Trump neemt stelling tegen de Europese Unie, die volgens hem toch maar 'een vehikel voor Duitsland' is. Daarmee raakt hij een pijnlijk punt in de Europese verhoudingen.

Angela Merkel zei het met een lachje, jaren geleden na afloop van een Europese top: "Ik ben hier in Brussel eigenlijk nooit bang dat ik mijn zin niet krijg." Op de voor haar typerende, op het oog bescheiden wijze maakte ze toch duidelijk dat er in de Europese Unie niets gebeurt zonder instemming van de grootste lidstaat.


De Amerikaanse president Donald Trump noemde de EU 'een vehikel voor Duitsland', omdat het land alles zou bepalen. Vooral op economisch gebied, door de koers van de euro laag te houden en zo de Duitse export te bevorderen. Kan Duitsland inderdaad alles bepalen in de EU, en hoe dealen de andere lidstaten met die dominante positie?


Duitsland, vroeger West-Duitsland, is altijd een van de bepalende lidstaten geweest binnen het Europees overleg. Maar waar het land vroeger ongeveer dezelfde omvang en bevolkingsaantal had als het Verenigd Koninkrijk en Frankrijk, is het nu een klasse apart. Sinds de hereniging in 1990 is Duitsland de grootste lidstaat en die positie wordt nog dominanter na de Brexit.


"Duitsland is nu evident de machtigste lidstaat", zegt Luuk van Middelaar, hoogleraar grondslagen en praktijk van de Europese Unie in Leiden en voorheen naaste medewerker van EU-president Herman Van Rompuy. "Economisch waren ze dat al langer. Maar er bestond een evenwicht met Frankrijk en Engeland, die internationaal sterker waren als leden van de Veiligheidsraad en kernmachten. Dat compenseerde hun economische achterstand.


"Nu vertrekt het Verenigd Koninkrijk, Frankrijk is verzwakt en zo blijft Duitsland over. Dat is niet meer alleen een economische macht, ook in de buitenlandse politiek wordt het wat actiever. Het keerpunt daarin was de rol van Angela Merkel in de Oekraïne-crisis, in 2014 en 2015. Ze nam François Hollande mee naar Minsk, maar zij was degene die steeds met Poetin belde."


Volgens Fabian Zuleeg, verbonden aan de denktank EPC in Brussel, is Duitsland altijd de sterkste lidstaat geweest. Maar dat was lange tijd niet duidelijk, omdat de echte machtsverhoudingen verhuld werden, in binnen- en buitenland. "Duitsland is na de Tweede Wereldoorlog niet graag gezien als leider. De EU is ook gecreëerd om de Duitse kracht in toom te houden."


Terughoudendheid


Beiden wijzen op de historische achtergrond voor de Duitse terughoudendheid en de weerstand in andere landen tegen een dominante positie. "De Duitsers zijn altijd preuts omgegaan met hun macht, om historische redenen", verklaart Van Middelaar. De Tweede Wereldoorlog werpt nog altijd een schaduw over Europa. "Voor Duitsland is de EU een dekmantel om de eigen kracht te verhullen. Duitse macht verpakt als Europese macht ziet er toch anders uit.


"Bij de andere lidstaten bestaat een dubbele houding: Ze vinden vaak dat Duitsland iets moet doen, en als dat gebeurt is er toch weerstand, vanwege de geschiedenis. Dat zal wel veranderen, bijvoorbeeld als het gaat om defensie. Maar het legeren van Duitse soldaten in bijvoorbeeld Oost-Europa ligt nog altijd gevoelig."


Zuleeg ziet wel een verandering in het debat in zijn vaderland. "In Duitsland is er inmiddels wel meer erkenning van de eigen kracht. Dan gaat het ook om het verspreiden van waarden als openheid en vrijheid, die traditioneel gekoppeld waren aan de Verenigde Staten. Maar de Duitsers blijven terughoudend in het uitoefenen van macht." Als ze dat wel doen, zoals tijdens de eurocrisis, valt dat al snel verkeerd. Zeker in Griekenland worden al snel de Hitler-snorretjes getekend op foto's van Angela Merkel. Van Middelaar waarschuwt voor het 'anti-Duitse sentiment in Zuid-Europa'.


Het misverstand komt van twee kanten. Volgens Van Middelaar erkennen de Duitsers nog niet altijd hoe het uitoefenen van macht in de andere lidstaten overkomt. "Het zwakke punt van Duitsland is dat daar vaak niet wordt gezien dat wat zij zelf doen uit een morele intentie, door anderen als machtspolitiek wordt gezien. Dat was duidelijk in de financiële crisis, waar Duitsland een positie van morele superioriteit innam. Voor de andere lidstaten, vooral in Zuid-Europa, leek dat op pure machtspolitiek. Ook in de vluchtelingencrisis speelde dat. In Frankrijk werd gezegd dat het in het Duitse belang was om migranten op te nemen vanwege de zwakke demografische vooruitzichten." Het vergrijzende Duitsland zou immigranten economisch nodig hebben. "Dat debat begrepen de Duitsers niet, door hun eigen moreel superieure houding."


De kracht van Duitsland valt nog meer op als andere landen weinig weerwerk bieden. En dat is nu het geval, constateert Van Middelaar. "De kracht van Duitsland is natuurlijk ook de zwakte van de andere landen, vooral Frankrijk." Dat ziet de EU in de traditie van Charles de Gaulle als 'hefboom' om de eigen belangen kracht bij te zetten. "De beste mogelijkheid om het evenwicht te herstellen ligt voor Duitsland in het af en toe helpen van de Fransen, mee te duwen aan die hefboom."


Ook Zuleeg ziet dat Frankrijk de traditionele voortrekkersrol in Europa nauwelijks meer speelt. "Frankrijk is nu zwakker dan het traditioneel is in de EU. Hollande is een zwakke president, of dat nu aan hem ligt of aan de Fransen, en dat helpt niet. Hij kan moeilijk compromissen sluiten binnen de EU."


Toch vinden beiden het overdreven om te stellen dat de EU 'een vehikel voor Duitsland' is, zoals Trump dat uitdrukte. "Nee, dat is veel te simpel gezegd", meent Van Middelaar. "De EU is altijd een verlengstuk van nationale belangen, voor alle leden van de club. Dat hebben ze altijd zo gezien en gezegd."


Zuleeg wijst op de Europese 'checks and balances', het systeem van besluitvorming door de Europese Commissie, het Europees Parlement en de lidstaten. "Duitsland kan niet zomaar zijn wil opleggen aan andere lidstaten. Zie de vluchtelingencrisis, daar is niet gebeurd wat Duitsland wilde." Duitsland nam verreweg de meeste mensen op in de afgelopen jaren, maar van de binnen de EU afgesproken verdeling van vluchtelingen komt nog maar weinig.


De verkiezingen die in de loop van dit jaar gehouden worden in zowel Frankrijk als Duitsland kunnen de balans natuurlijk weer wijzigen. Maar zowel Zuleeg als Van Middelaar verwachten niet dat de Duitse macht daarmee echt zal verminderen. "Nee, de verkiezingen van dit jaar zullen niet zo snel iets veranderen in de verhoudingen", zegt Van Middelaar. "Hollande is een zwakke president, maar Nicolas Sarkozy heeft het wel geprobeerd en hem lukte het ook niet echt."


Tegenwicht


Zuleeg: "De verkiezingen zullen in Duitsland niet veel veranderen, ik verwacht dat we weer een grote coalitie krijgen onder leiding van Merkel." Hij hoopt dat Frankrijk onder een nieuwe president, niet Marine Le Pen, meer tegenwicht kan bieden aan Duitsland. "Ik ben voorzichtig optimistisch dat het niet Le Pen wordt. Dus dat biedt mogelijkheden voor een Frans-Duitse samenwerking na 2017."


Volgens Van Middelaar moet Duitsland zelf oppassen voor weerstand tegen de dominante positie van het land. "Je kunt je wel afvragen of het op termijn in de publieke opinie houdbaar is als Duitsland de Europese besluitvorming domineert. Het is daarom ook voor Duitsland zelf belangrijk om tegenwicht te organiseren."


Beiden menen dat Angela Merkel een cruciale rol speelt in de huidige dominantie van Duitsland. "Merkel heeft het toenemende gewicht van Duitsland, ook sinds de eenwording, in goede banen geleid", zegt Van Middelaar. "Duitsland heeft ook geprofiteerd van de uitbreiding van de EU naar Oost-Europa, waardoor het meer in het centrum kwam te liggen. Merkel voelt die verantwoordelijkheid en ze is daar minder ongemakkelijk onder dan vroegere Duitse leiders. Ze is bovendien de langst zittende Europese leider."


Zuleeg: "We weten dat ze heel goed kan onderhandelen, ze krijgt vaak haar zin."Hij ziet ook een veranderde mentaliteit bij de Duitsers. "Ook in Duitsland zelf is er minder terughoudendheid. De Duitsers zijn heel lang instinctief Europees geweest, maar nu is er ook een meer kritische houding ten opzichte van de EU. Die heeft de opstelling veranderd. Vroeger was het: Wat goed is voor Europa, is goed voor Duitsland. Dat is niet meer zo."


Bondskanselier Angela Merkel tijdens een van haar vele aankomsten in Brussel, voor overleg met de andere EU-lidstaten.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden