De Duits-nationale koerswijziging van de SPD

STUTTGART - Men kan het als een testcase beschouwen, waarvan de uitkomst verstrekkende gevolgen kan hebben. In Eppelheim, een stadje bij Heidelberg in de Zuidduitse deelstaat Baden-Württemberg is het begonnen. Later zullen sommigen met enig pathos beweren dat hier de kiem gelegd werd voor de ondergang van de Europese eenheidsgedachte en misschien hebben ze niet eens ongelijk. Want daar in Eppelheim gaf de Duitse sociaal-democratische SPD ruim een week geleden het startschot voor de eerste verkiezingscampagne tegen de invoering van de Euro in 1999.

De auteurs van de anti-Euro-campagne: Oskar Lafontaine, SPD-partijvoorzitter, Rudolf Scharping, SPD-fractievoorzitter in Bonn, en Dieter Spöri, SPD-lijsttrekker in Baden-Württemberg, waar op 24 maart net als in Sleeswijk-Holstein en Rijnland-Palts deelstaatverkiezingen gehouden worden. En allen waren daar in die hal in Eppelheim aanwezig en registreerden de luide bijval van het publiek, toen Spöri de dreigende afbraak van banen in zijn deelstaat in verband bracht met de komende Euro-munt.

We spreken Spöri enkele dagen later, aan het eind van een lange campagne-dag, die ons naar Pforzheim, Rottenburg, Freudenstadt en Nagold voerde, langs zalen vol bekommerde gezichten die luisterden naar Spöri's jobstijdingen over de duivelse kringloop van stijgende werkloosheid, stijgende belastingdruk en dalende bestedingen. Spöri geldt als een man met gezag, want de afgelopen vier jaar was hij minister van economische zaken van de deelstaat, in een kabinet dat uit een zogenaamde Grote Coalitie van christen- en sociaal-democraten was opgebouwd, onder leiding van CDU-premier Erwin Teufel.

Vermoeid onderuitgezakt in het leer van zijn dienst-Mercedes licht hij op de terugweg naar Stuttgart zijn standpunt inzake de Europese monetaire unie (EMU) nog eens toe. Om te beginnen is hij een fervent voorstander van een verenigd Europa - laat daarover geen misverstand bestaan. Ook een Euro-munt wil hij best, maar dan pas 'over een jaar of vier', en dan slechts na de implementatie van een groot Europees banenplan. Maar de invoering van de Euro op 1 januari 1999, zoals in het Verdrag van Maastricht is vastgelegd, noemt hij 'absurd'. “Vrijwel geen enkele lidstaat zal aan de stabiliteitscriteria kunnen voldoen, ook Duitsland niet, dat het hardst om het vasthouden van die criteria schreeuwt. Dat betekent dat er in 1999 twee opties zijn: een start van de Emu met een mini-Europa, of een versoepeling van de criteria.”

“Wat dreigt is het laatste, alle bezweringen van Kohl en Waigel (CSU-minister van financiën, red) ten spijt. Twee weken geleden deed Deutsche Bank-topman Cartellieri een sensationele aankondiging, onder het motto: de criteria hoeven niet naar de letter van de overeenkomst vervuld te worden, zolang de juiste richting maar is ingezet. Ik weet zeker dat hij zo'n uitspraak niet zonder rugdekking uit Bonn zou hebben gedaan.”

“Geen van beide opties is voor mij en voor de SPD acceptabel. Een mini-Europa dat andere staten uitsluit, is rampzalig voor de industrie in Baden-Württemberg. Want naast de sterke Euro zullen andere munteenheden, zoals de lire, de peseta en de pond, devalueren en juist in die staten bevinden zich de grootste concurrenten voor bijvoorbeeld onze toch al noodlijdende metaal- en elektro-industrie. Dat gaat hier duizenden banen kosten. De tweede optie - een verzachting van de criteria - staat gelijk aan een enorm kiezersbedrog. Jarenlang heeft de CDU onder Kohl erop gehamerd dat de Euro zo hard zal zijn als de D-mark en dan blijkt dat men met de stabiliteit gaat sjoemelen. Ik voorspel een nationaal oproer als men daartoe overgaat!”

Spöri is zich ervan bewust een Duits taboe-onderwerp te hebben opengebroken. Dat taboe luidt dat men kritiek op Europa niet naar buiten draagt. “Maar die kritiek op de Euro leeft onder de Duitse bevolking zeer sterk. Als je de Euro-tegenstanders en diegenen die uitstel van invoering willen bij elkaar optelt, heb je volgens opiniepeilingen bijna tachtig procent van de bevolking. Als je als gevestigde politieke partij niet mag noemen wat onder de burgers leeft, dan zit je fout. Wij willen dit terrein niet aan de Republikaner overlaten.”

Inderdaad hadden we in de straten affiches van de rechtsextremistische Republikaner zien hangen met spreuken als: 'Red met ons de D-mark!' en de Reps vormen in Baden-Württemberg een waar bolwerk. In 1992 haalden ze elf procent van de stemmen. De SPD-affiche met de tekst 'Stabiliteit en banen gaan nu voor. Daarom: de monetaire unie moet verschoven worden!' is dus een variatie op hetzelfde thema.

Spöri zegt het niet, maar in het kamp van de Euro-tegenstanders valt veel stemmenwinst te halen. Nu al begint de SPD-campagne vruchten af te werpen. Was de partij eind vorig jaar na intern gekrakeel in Bonn teruggezakt naar 25 procent (van 29,4 in 1992), volgens een recente peiling liggen de sociaal-democraten nu iets boven de dertig procent.

En nog een ander, even omstreden thema doet het goed in de SPD-verkiezingscampagne in de testcase Baden-Württemberg. Spöri's uithalen tegen de zijn inziens te grote toestroom van zogenaamde Aussiedler in de bondsrepubliek en de deelstaat, brengen in de zalen grote bijval teweeg. Die Aussiedler of Wolga-Duitsers zijn de nazaten van Duitsers, die ruim tweehonderd jaar geleden door tsarin Katharina de Tweede als landbouwers naar Rusland waren gehaald en die vanwege hun bloedverwantschap steeds Duitse staatsburgers zijn gebleven.

Na Hitlers inval in de Sovjet-Unie in 1941 kregen de Wolga-Duitsers het zwaar te verduren en na de oorlog werden ze door Stalin gedeporteerd naar Aziatische Sovjet-republieken als Kazachstan, Tadzjikistan en Kirgizië. Sinds de val van de Muur in 1989 keerden ongeveer een miljoen van hen terug naar Duitsland, dat hen vooralsnog met open armen ontving. De jaarlijkse toestroom blijft nu gehandhaafd op zo'n 220 000 terugkerende Aussiedler (in de Kaukasus en centraal-Azië leven er nog twee á drie miljoen).

In totaal een kwart miljoen van hen vestigde zich in Baden-Württemberg, maar in diezelfde tijd, zo geeft Spöri aan, verdwenen er in de deelstaat tweehonderdduizend banen. “Die grote toestroom moet ingeperkt worden,” zegt hij, “want er ontstaan grote sociale problemen. De jonge Aussiedler komt bij gebrek aan werk meteen in de bijstand en de oude profiteert van een pensioen, waarvoor hij in Duitsland nooit premies heeft betaald.”

Het verwijt van zijn politieke tegenstanders dat hij demagogie bedrijft ten koste van een minderheidsgroep, legt Spöri naast zich neer. “De CDU en de Reps staan om puur ideologische gronden achter de Aussiedler.” Wat hij daarmee bedoelt, legt een campagne-medewerker ons uit: “Die Aussiedler stemmen allemaal op de CDU en de Republikaner, dat zijn bijna allemaal aartsconservatieve Duits-nationalen.”

In welke richting drijft nu de Duitse sociaal-democratie? Nog onder Helmut Schmidt stond ze voor internationalisme, open grenzen, verantwoordelijkheid voor de Derde Wereld. Het Duitsland van 1996 met zijn na-oorlogse record in werkeloosheid en zijn aftakelende sociale voorzieningen kan zich zoveel openheid kennelijk niet meer permitteren.

Baden-Württemberg kan voor de SPD bewijzen met hoeveel politiek succes men zich kan afsluiten. Of zoals de Frankfurter Allgemeine Zeitung schreef: “Of het nu de immigratie is of de verdere opbouw van Europa: de sociaal-democraten vallen terug op nationale posities, omdat de sociaal-democratische Duitse levensstandaard geen universeel projekt kan zijn.” Voor Spöri blijft de Europese gedachte, anders dan voor Kohl, een tamelijk verre toekomstdroom. “De invoering van de Euro,” zegt Spöri, “is voor Kohl de vervulling van een levenswerk. Hij wil koste-wat-kost als een Euro-Bismarck de geschiedenis in gaan. Ook als het duizenden banen kost.” Voor zulke gevaarlijke visioenen wil Spöri waarschuwen - in Eppelheim is het tegenoffensief begonnen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden