De dubbelrol van Zeid staat een 'lange adem' bij de VN in de weg

Zeid Ra'ad Al Hussein.Beeld REUTERS

Bij zijn aanstelling als Hoge Commissaris voor de mensenrechten was Zeid omstreden. Zou hij als eerste Arabier op deze post wel voldoende uitgesproken zijn? Gaandeweg richtte hij zijn pijlen steeds fanatieker op vooral populisten en autocraten.

Met de deadline in zicht, vuurde Zeid bin Ra’ad al-Hussein zijn laatste dagen als Hoge Commissaris voor de mensenrechten bij de VN nog wat salvo’s af. De Burmese politieke leider Aung San Suu Kyi had moeten aftreden, zei hij, vanwege het geweld van het leger in het land tegen de Rohingya. Ook de Nicaraguaanse president Daniel Ortega kreeg er op de valreep nog van langs. “De repressie tegen demonstranten gaat door terwijl de wereld wegkijkt.”

Vrijdag legde de Jordaanse prins - zoon van prins Ra’ad bin Zeid - zijn functie neer. Hij vroeg geen verlenging van zijn mandaat aan. De kans dat de permanente leden van de Veiligheidsraad daarmee akkoord zouden gaan, achtte hij nihil. “Ik heb alle regeringen tijdens mijn termijn geïrriteerd”, zei hij in een interview met de BBC.

Lange adem

Zijn krediet bij de Veiligheidsraad raakte op en Zeid leek wat verbitterd geraakt. In een brief aan zijn medewerkers legde hij uit dat in het huidige geopolitieke klimaat zijn werk lastiger is geworden. Een tweede termijn zou alleen door compromissen tot stand hebben kunnen komen vermoedde hij, en daar paste hij voor.

Daarin staat Zeid niet alleen. Sinds de functie in de jaren negentig in het leven werd geroepen, zaten slechts twee van zijn voorgangers er langer dan vier jaar. De dubbelrol die bij de baan hoort, lijkt een ‘lange adem’ in de weg te staan. Aan de ene kant moet de Hoge Commissaris samenwerken met landen om de mensenrechten ter plekke te verbeteren. Tegelijkertijd moet hij landen ter verantwoording roepen als mensenrechten worden geschonden. Vooral die laatste taak pakte Zeid gaandeweg steeds fanatieker op.

“Zeid was niet bang om de grote mogendheden te bekritiseren en dat heeft hem in zekere zin de kop gekost”, zegt Nico Schrijver, hoogleraar Volkenrecht aan de Universiteit Leiden. Als onafhankelijk deskundige in een van de VN-mensenrechtencommissies heeft hij de Hoge Commissaris verschillende keren ontmoet. “Een heel vriendelijke man.”

Maar niet voor populisten en autocraten, op wie Zeid vooral zijn pijlen richtte. De Hongaarse premier Orban noemde hij ‘een racist’, en de Filippijnse leider Duterte moest wat hem betreft dringend worden onderzocht door een psychiater. Ook de Amerikaanse president nam hij regelmatig onder vuur. “Een gevaar”, noemde hij Donald Trump, wiens retoriek richting media en minderheden hem deden denken aan de periodes voorafgaand aan de twee wereldoorlogen, zo zei hij onlangs tegen de Guardian.

Bij zijn aantreden vreesden sommige critici juist dat Zeid niet uitgesproken genoeg zou zijn. De 54-jarige prins stond namelijk bekend als een echte diplomaat. Vanaf eind jaren negentig bekleedde hij onder andere de post van ambassadeur in de Verenigde Staten en bij de Verenigde Naties. In die laatste functie stemde hij voor een resolutie - ingediend door een groep moslimlanden - die godslastering wereldwijd veroordeelt. Het riep de vraag op of Zeid als Hoge Commissaris wel genoeg zou opkomen voor de vrijheid van meningsuiting.

Ook Schrijver had zo zijn bedenkingen bij Zeids aantreden. “Hij was de eerste Arabier die deze post vervulde. Ik vroeg mij af of hij als oud-diplomaat onafhankelijk genoeg zou zijn tegenover de Arabische landen, of hij stelling zou durven nemen bij kwesties rondom eerwraak en rechten van seksuele minderheden.” Die vrees was achteraf ongegrond. “Hij sprak zich nadrukkelijk uit, ook richting Arabische landen.”

Eigen accenten

Misschien, oppert Schrijver, was Zeids agenda af en toe zelfs wel een tikkeltje te Westers. “Anders dan zijn Zuid-Afrikaanse voorgangster Navanethem Pillay had hij weinig aandacht voor de relatie tussen ontwikkeling, vrede en mensenrechten.” Wellicht speelde zijn bevoorrechte achtergrond mee. Zeid werd in Amman geboren, maar groeide grotendeels op in Groot-Brittannië en ging naar prestigieuze Britse en Amerikaanse universiteiten.

Het is nu aan zijn opvolgster, de Chileense ex-president Michelle Bachelet, om haar eigen accenten te leggen. Een tip heeft Zeid nog wel voor haar, zo zei hij tegen de Guardian. “Blijf moedig”, en “begin niet aan een tweede termijn”.

Michelle Bachelet.Beeld AFP

Gevangene, kinderarts en president: Michelle Bachelet, Nieuwe Hoge Commissaris voor de mensenrechten

De voormalige Chileense president Michelle Bachelet (1951) zette zich al sinds de vroege jaren zeventig in voor mensenrechten. Tijdens het regime van dictator Pinochet werd zij samen met haar ouders gevangengezet. Haar vader stierf in de gevangenis. Bachelet en haar moeder werden vrijgelaten en het land uitgezet. Ze vestigden zich in de DDR, waar Bachelet haar studie geneeskunde voortzette.

In 1979 keerde ze terug naar Chili, maakte haar school af en werd kinderarts. Later maakte ze carrière op het ministerie van gezondheid waar ze van adviseur opklom tot minister. Daarna werd ze minister van defensie.

Tussen 2006 en 2010 werd ze gekozen als president. Na een pauze, waarin ze leiding gaf aan UN-Women, werd Bachelet in 2014 opnieuw gekozen als president van Chili. Afgelopen maart liep haar termijn af en kon zij zich voorbereiden op haar nieuwe functie als Hoge Commissaris voor de mensenrechten die ze vanaf zaterdag vervult.

Kamervragen over toekenning Mensenrechtentulp

Voor zijn werk als Hoge Commissaris van de VN voor de mensenrechten krijgt Zeid bin Ra’ad al-Hussein maandag in Den Haag de Mensenrechtentulp uitgereikt, een jaarlijkse prijs van het ministerie van buitenlandse zaken. CDA-Kamerleden Pieter Omtzigt en Martijn van Helvert hebben aan minister Stef Blok Kamervragen gesteld over de keus voor Zeid. Zij hekelen de rol van de Hoge Commissaris bij de ‘schandelijke behandeling’ van klokkenluider Anders Kompass. Deze Zweed werkte onder Zeid. Kompass informeerde de Franse autoriteiten over seksueel misbruik van kinderen door Franse vredessoldaten in de Centraal Afrikaanse Republiek in 2013 en 2014. Daarop werd hij geschorst.

Zeid vond dat Kompass de regels had geschonden omdat hij het rapport rechtstreeks aan de Franse autoriteiten had gegeven. Ook zou hij de slachtoffers in gevaar hebben gebracht door hun gegevens te noemen. Die schorsing was onrechtmatig, oordeelde het Geschillentribunaal van de VN in 2015. Een onafhankelijk panel pleitte klokkenluider Kompass volledig vrij. Omtzigt en Van Helvert hebben Blok gevraagd of hij bereid is de Hoge Commissaris publiekelijk te vragen om zich te verontschuldigen voor zijn gedrag.

Lees ook: 

'Mensenrechten staan op internationaal niveau onder druk'

Het hing al een tijdje in de lucht, maar 19 juni ging de kogel door de kerk: de Verenigde Staten stappen uit de Mensenrechtenraad van de Verenigde Naties.

VS verlaten 'hypocriete' Mensenrechtenraad VN

De VS stappen uit de Mensenrechtenraad van de Verenigde Naties. Ze noemde de raad 'een hypocriete en egoïstische organisatie die spot met de mensenrechten'.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden