'De drie zusters' in gedaanten van countertenors

LYON - Tussen piramidevormige hoopjes zand, tussen schuivende panelen, tussen twee dirigenten en twee orkesten bewegen zich de zingende mannen. Ze leven, ze lijden aan zichzelf en aan elkaar, ze willen werken en ze dromen van een betere toekomst.

Ze lijken zo weggelopen uit een toneelstuk van Tsjechov, en dat zijn ze eigenlijk ook. De drie zusters Olga, Masja en Irina en hun bazige schoonzusje Natasja worden in de gloednieuwe opera 'Trois soeurs' van dirigent/componist Peter Eötvös gezongen en gespeeld door vier countertenors.

Dat uitsluitend mannelijke zangers de Bühne bevolken, is niet het enig opmerkelijke aan deze opera. Weinigen ondernamen het waagstuk een opera te schrijven naar een toneelstuk van Tsjechov. Te ondramatisch, te weinig opera-achtig immers zijn diens scherpe observaties van het voortkabbelend chagrijn, van het menselijk tekort. Tien jaar geleden ontving Peter Eötvös de opdracht een opera te schrijven voor de opera van Lyon. Na drie jaar wikken en wegen legde hij zijn keuze vast op 'De drie zusters'. De overige zeven jaar had hij nodig om het stuk in een concept te gieten, dat recht doet aan het moderne levensgevoel, om het in een vorm te kneden, die hedendaagse muziek verdraagt. Eötvös liet Claus Henneberg in het Duits een libretto vervaardigen dat hijzelf bewerkte, waarna de tekst in het Russisch werd teruggezet.

Waarom Tsjechov? Eötvös: “Rond mijn twintigste leefde ik een groot aantal jaren zowat in het theater. Ik werkte er als componist, mijn eerste vrouw was er actrice. Ik heb een lange rij van klassieke opvoeringen van dichtbij beleefd. Wat mij aantrekt in 'De drie zusters', is het feit dat er geen 'helden' optreden. Het gaat over heel verschillende mensen, in allerlei combinaties, het is een toneelstuk over de polyfonie van menselijke relaties. Het stuk is doortrokken van diepe treurigheid en droge humor, een combinatie die ik ook bij mijzelf goed herken. Het grootste probleem bestond er in, voor dit stuk een eigen muzikale taal te creeren die met symbolen werkt die ook voor een groot publiek direct herkenbaar zijn.”

Voor de visuele realisering van de opera deed hij een beroep op toonaangevende Japanse kunstenaars. In Japanse kimono-achtige gewaden laat buto-regisseur Amagatsu de zusters over het toneel dwalen, tussen de sobere panelen en de weinige kleine, decorstukken door, die beeldend kunstenaar Nakanishi voor de voorstelling ontwierp. En overal is het symbool van de driehoek aanwezig, op de affiches, in het decor, maar ook in de muziek. Eötvös: “De tritonus (de afstand tussen drie hele tonen) maar ook het 'lege' interval van de kwint (de derde boventoon) is de hele opera door prominent aanwezig, de laatste als symbool van de leegte van het bestaan, waarop Tsjechov zo duidelijk zinspeelt. Maar ook de drieklank - zij het niet in de traditionele vorm - speelt een belangrijke rol als symbool van de talrijke driehoeksverhoudingen, die zich in het stuk voordoen. Verder heb ik bewust op een voor de hand liggende manier gebruik gemaakt van het muzikale materiaal.”

“ Zo karakteriseerde ik Olga, de oudste, ongetrouwde zus, als een lage countertenor (een mannelijke alt) met korte venijnige zinnen, terwijl ik voor de dromerige Irina, de begeerlijke jongste zuster, een hoge, lyrische countertenor koos (een mannelijke sopraan).”

Misschien zorgde dit vaak herkenbare idioom ervoor, dat de opera bij deze reeks voorstellingen een warm onthaal ten deel viel bij het publiek. Ook de (lokale) Franse pers reageerde lovend met koppen als: 'Fête de famille', 'Messieurs les divas', 'sublime' en 'fascinante'.

Zanger Alain Aubin reisde diverse keren naar Blaricum om bij de componist thuis te werken aan zijn interpretatie van Olga. De countertenor, die onder meer meewerkt bij 'La Chapelle Royale' van Philippe Herreweghe, is vol lof over de vocale kwaliteit van deze opera:

“Deze muziek is ons letterlijk op het lijf geschreven, tot in de kleinste details aan toe. Ook de regie komt als het ware naar ons toe. We spelen vrouwen, maar we hoeven ons niet als vrouwen te gedragen, met gilletjes en gebaartjes en dergelijke. De Japanse opvatting stamt uit het traditionele Japanse theater, waar vanouds travestierollen normaal zijn. Moeilijk is het voor ons de vele verschillende manieren van expressie, de glijdende schaal tussen spreken en zingen naar de wensen van de componist te realiseren.”

“Maar we worden erg geholpen door het orkest. Voor ons in de orkestbak dirigeert Kent Nagano een kamerorkest, waaruit telkens een vast instrument met de solisten meegaat. Aan de andere kant, achter het doek, klinkt het grote orkest, gedirigeerd door Peter Eötvös zelf. Als de orkesten samenspelen, wat gebeurt bij grotere dramatische scènes zoals de brand, krijgen wij als zangers het luxueuze gevoel dat we op een oceaan van geluid worden gedragen. Deze opera heeft mij opnieuw vertrouwen gegeven in de moderne muziek. Bepaalde passages doen me zelfs denken aan Monteverdi.”

Het madrigaalachtige karakter van de opera bleek al aan het begin: in terzet zingen Olga, Masja en Irina de epiloog uit de laatste scène: 'Er komt een tijd waarin we alles zullen weten, ook waarom we lijden'. Eötvös verving de chronologisch-lineaire ontwikkeling uit het Tsjechov-stuk namelijk voor een opzet waarin de gebeurtenissen in elk van de drie bedrijven als in een carrousel telkens voorbijkomen, gezien vanuit wisselend gezichtspunt. Daartoe hergroepeerde Eötvös de tekst. Eerst toont de opera de beleving van Irina (Oleg Riabets), dan die van Andrej (Albert Schagidullin) en ten slotte die van Masja (Vyatcheslav Kagan-Paley). De drie zusters zongen mooi en vocaal heel verzorgd, zowel samen als individueel, soms zelfs met een Mozart-achtige allure, zoals in een klassiek in tertsen gegoten afscheidslied, dat aan de beroemde scène uit 'Così fan tutte' deed denken. Indrukwekkend was de Amsterdamse countertenor Gary Boyce als de kwade genius van schoonzus Natasja.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden