Review

De dood en de piepende zielen

Het is er duister, stoffig en eenzaam. In het dodenrijk dolen de gestorvenen rond als geesten die piepen en mompelen. Deze weinig gehoorde woorden uit het Oude Testament wijzen ons erop dat we vooral van het leven moeten genieten, meent hoogleraar Klaas Smelik in zijn boek 'De dood en de Bijbel', dat onlangs verscheen.

De houding van de mensen ten tijde van het Oude Testament verschilt weinig van de moderne visie op het hiernamaals, constateert prof.dr. Klaas Smelik, oudtestamenticus en hoogleraar Hebreeuws, Oude Testament en Judaïca aan de Universitaire Faculteit voor Protestantse Godgeleerdheid in Brussel. ,,We richten ons veel meer op het leven. Het voortbestaan na de dood is voor nogal wat mensen een stuk minder aantrekkelijk dan het bestaan hier op aarde.'' Deze opvatting staat haaks op de christelijke cultuur waar de gelovige de poorten van hemel of hel zou aantreffen; een geloof dat zijn wortels vindt in het martelaarschap.

Ten tijde van het Oude Testament verheugen maar weinigen zich op de dood. Prediker schrijft zelfs: 'Beter een levende hond dan een dode leeuw'. ,,Voor Prediker is het een bittere zaak dat naar zijn overtuiging er geen onderscheid is in het lot van de mensen: allen gaan dood en komen zonder onderscheid gezamenlijk in de onderwereld terecht'', schrijft Smelik.

Door spirituele ervaringen (dodenbezwering - het oproepen van gestorvenen) meenden de mensen dat het leven van een gestorvene doorging. Deze ervaringen waren in Griekenland, Mesopotamië (het huidige Irak) en Kanaün (de tegenwoordige staten Syrië, Libanon, Israël en Jordanië) in grote lijnen hetzelfde. De details verschillen: zo geloofden alleen de Grieken in een veerman die de zielen over de rivier naar het dodenrijk bracht en dacht de bevolking van Mesopotamië en Kanaün dat het dodenrijk omringd werd door hoge muren en poorten.

Smelik: ,,De geesten van de doden waren zo zwak dat ze niets konden doen. De Grieken geloofden, naar het verhaal in de Odyssee, dat door het drinken van vers bloed er meer leven in hen zou komen. Ook zouden ze daardoor kunnen gaan praten. In het bijbelboek Jesaja komen piepende dodengeesten voor, die ook geen erg vitale indruk maken.''

In enkele bijbelboeken worden doden 'opgewekt', al gaat het niet om complete volksstammen, maar om enkele individuen. In het bijbelboek Ezechiël ziet de profeet hoe God een dal vol doodsbeenderen weer laat 'leven' en doet veranderen in een 'groot leger'. ,,Hoewel deze tekst wel van invloed is geweest op de latere voorstelling van de verrijzenis der doden, heeft de auteur zelf zo'n gebeurtenis in de eindtijd niet voor ogen gehad'', stelt Smelik. ,,Voor hem is het een metafoor om uit te beelden hoe Israël in de nabije toekomst als volk zal worden hersteld.'' Jesaja brengt het weinig positief: 'Doden zullen zeker niet herleven, schimmen niet opstaan'.

De eerste tekst over een mogelijk leven na de dood vinden wij in het bijbelboek Daniël, een van de jongste boeken uit het Oude Testament (circa 165 voor Christus). Toentertijd stierven veel gelovige joden de marteldood tijdens de onderdrukking door de Syrische koning Antiochus IV Epifanes. ,,Het leven werd erg onrechtvaardig gevonden'', zegt Smelik. ,,Jonge mensen hadden hun trouw aan God gezworen, maar konden na hun sterven toch naar het schimmenrijk vertrekken. Terwijl rechtvaardigheid juist een kenmerk van God is! Bij de gelovigen ontstond het idee dat de gewelddaad 'gewroken' moest worden. Als de boosdoeners oud en der dagen zat stierven, zou de afrekening in het hiernamaals plaatsvinden. Voor de gelovigen zelf zou er een tweede kans op leven zijn. Die openbaring kreeg Daniël toen van een engel.''

Met de dood van Jezus in het Nieuwe Testament kreeg het geloof in de wederopstanding uit de dood duidelijk vorm. Jezus had met zijn kruisdood en opstanding het bewijs geleverd dat leven na de dood wel degelijk mogelijk is, meenden de christenen. In die tijd was het geloof in een dodenrijk echter nog steeds actueel. Dit idee werd vooral aangehangen door de conservatieve Sadduceeën -een groep hoge joodse geestelijken- maar verdween met de uitroeiing van de Sadduceeën na een mislukte opstand tegen Rome in 70 na Christus.

De mogelijkheid om niet als piepende ziel te eindigen, deed veel martelaren buitensporig verlangen naar een hemelse ontmoeting met Christus. Het verhaal van bisschop Ignatius van Antiochië getuigt hiervan, als hij naar Rome wordt gebracht voor zijn executie. In het Colosseum zullen de leeuwen hem verscheuren. Onderweg vreest Ignatius echter dat hij mogelijk door christenen zal worden gered. Hij vraagt hun hem niet de marteldood te ontnemen: ,,Laat mij toch voedsel zijn voor de dieren. Daardoor kan ik tot God komen. Ik ben de tarwe van God en door de dieren word ik gemalen, opdat ik zuiver brood van Christus zal blijken. Ja, hitst de dieren op dat zij mijn graf worden en niets van mijn lichaam overlaten.''

Wat is er met de verontrustende passages uit de oude bijbelboeken gebeurd? Die zijn bedekt met een geruststellende inhoud, stelt Smelik. ,,In Prediker staat de retorische vraag of de ziel van de mens soms naar boven gaat. Waarop vertalers vroeger geantwoord hebben: ja, inderdaad, naar de hemel.''

Volgens Smelik leert de oudtestamentische visie op de dood dat de Bijbel veel meningen bevat. ,,De Bijbel werkt niet zoals het spoorboekje: alles is niet zo eenduidig. Voor andere ideeen over het voorbestaan na de dood is ook plaats in de Bijbel. Het bestaan van een hemel en hel wordt belangrijker in tijden van vervolging en nood.''

Het nadeel van de sombere visie van het Oude Testament is dat er weinig troost te halen valt bij het vooruitzicht als grijze ziel mompelend in het dodenrijk te vertoeven. Maar er is ook een voordeel. Smelik: ,,Hier ligt de nadruk om wat van je leven te maken. Het leven moeten we op een aangename, zinvolle wijze leiden. We hoeven niet als asceet ons leven te slijten in afwachting van het paradijs.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden