De donorwet komt er, enigszins onverwacht

Pia Dijkstra wordt gefeliciteerd door Thom de Graaf nadat de Eerste Kamer haar wetsvoorstel heeft aangenomen. Beeld ANP

Nederland stapt over twee jaar over op een ‘geen-bezwaarsysteem’ voor orgaandonatie. De stemming in de Eerste Kamer was een van de spannendste in jaren.

Even was de spraakverwarring compleet in de Eerste Kamer. De tegenstanders van de donorwet klaagden over ‘floddermoties’, ‘dikke mist’ en ‘staatsrechtelijke onzuiverheden’. CDA-woordvoerder Maria Martens sprak afkeurende woorden: “Zo’n rommelig wetgevingsproces hebben we in de Eerste Kamer nog nooit gehad”.

Toen het gisteren op de stemming aankwam, bleken de scheidslijnen in de Eerste Kamer opeens een stuk overzichtelijker. De senatoren die vóór de donorwet stemden, noemen pragmatische argumenten als de nood van patiënten op de wachtlijst. De senatoren die tegen stemden, vinden principieel dat de overheid burgers niet kan verplichten om een keuze Ja/Nee te maken en vast te leggen.

De Wet op ‘actieve donorregistratie’, bedacht en ingediend door D66-Kamerlid Pia Dijkstra, komt er. In de Eerste Kamer waren 38 stemmen genoeg om de wet net aan een meerderheid te helpen, die er al eerder ook in de Tweede Kamer was.

Stemming

Vooral de steun van zes VVD-senatoren (bijna de helft van de fractie) en een derde van de CDA-fractie is cruciaal geweest. Belangrijk was ook de stem van de Onafhankelijke Senaatsfractie , die voor stemde. Steun kwam er verder van SP, PvdA, GroenLinks en 50-Plus. Al telden die fracties ook vijf senatoren met bezwaren. Dat de Eerste Kamer heeft geworsteld met het onderwerp, blijkt wel. Eén fractie stemde unaniem voor: D66 zelf. De tegenstemmen kwamen van PVV, SGP, CU, PvdD, en uit verdeelde fracties.

Pia Dijkstra is ‘ontzettend dankbaar’ dat de wet toch nog is aangenomen. De afgelopen weken liep de discussie over de gevolgen voor de nabestaanden zo hoog op, dat het onzeker was of er genoeg politiek draagvlak was. Ze verzekerde nabestaanden dat ze zich geen zorgen hoeven maken. “Artsen zijn nooit verplicht om organen uit te nemen. Er kunnen in de praktijk van allerlei redenen zijn waarom een donatie niet doorgaat.”

Richting nabestaanden komen er wel minder harde garanties dan veel senatoren eerst vroegen. De PvdA wilde zwart op wit dat nabestaanden het laatste woord houden. Dit compromis stuitte op problemen: de Eerste Kamer mag maar beperkt sleutelen aan een wet. In plaats daarvan gaat minister Bruins (medische zorg) met artsen afspraken maken over de ‘rolverdeling’ tussen hen en nabestaanden.

SGP

Eén senator bleef weg bij de stemming: Arda Gerkens (SP) kan het niet met haar geloof verenigen om voor te stemmen, maar wilde ook niet tegen stemmen, omdat haar partij al sinds 2005 zelf vraagt om een ‘geen-bezwaarregister’.

Transplantatiecentra en patiënten reageren verheugd. “Waarschijnlijk meer organen en ook meer duidelijkheid voor de familie: dit is een enorm succes”, zegt Marlies Reinders, voorzitter van de Nederlandse Transplantatie Vereniging. “Nu komt het aan op goede voorlichting”, reageert Bernadette Haase, directeur van de Nederlandse Transplantatie Stichting. En de Nierstichting spreekt van een ‘doorbraak’.

Politiek verslaggever Wilma Kieskamp vroeg na de stemming drie senatoren om een reactie op het historische wetsvoorstel.

Annemarie Jorritsma (VVD): Stemde voor

“Ik behoorde tot de grote twijfelaars. Het werd me echter duidelijk dat de wet in de praktijk minder ingrijpend is dan ik dacht. Er blijft een rol voor nabestaanden. Indringend was ook dat in de periode dat wij in de senaat de wet bespraken, patiënten op de wachtlijst stierven. Op de dag van een van de debatten stierf hartpatiënt Shirley Man, 24 jaar, die diezelfde middag nog op de tribune had gezeten. Iedereen in de Eerste Kamer kende haar: ze was vorig jaar uitgenodigd als inspreker. Pragmatisme gaf voor mij de doorslag: als de nood zo hoog is, mag je vragen of mensen hun beslissing over orgaandonatie doorgeven.”

Martine Baay (50PLUS): Stemde tegen

“Het was een worsteling. Ik ben vol overtuiging donor, voor alles wat ik kan afstaan na mijn overlijden. Mijn man kreeg een hartklep van een donor; hij dankt er zijn leven aan. Toch heb ik tegengestemd. Ik vind het ver gaan dat mensen nu móeten kiezen. Ik maak me ook zorgen of laaggeletterden de impact begrijpen. Nu het doorgaat, is wel het voordeel dat er voor orgaandonatie weer enorm veel aandacht is. Ik heb Pia Dijkstra gebeld om haar succes te wensen, ik gun het haar.”

Ruard Ganzevoort (GroenLinks): Stemde tegen

“Het is niet omdat ik gelovig ben, dat ik als enige GroenLinks-senator heb tegengestemd. Ik vind het een te grote inbreuk op artikel 11 van de Grondwet, die gaat over de integriteit van het lichaam. Dat ik daar zo tegenaan kijkt, heeft wel te maken met een levensbeschouwelijke kijk op het lichaam. Het is geen instrument om ‘te gebruiken’. Het heeft iets heiligs. Ik ben donor, maar vind dat je dat vrijwillig moet doen. Jammer dat sommige mensen zich nu uit protest afmelden als donor. Ik zou adviseren: kijk het nog even aan.”

Lees ook: Donorwet aangenomen: wat moet de burger nu doen?

Ook interessant: de positie van nabestaanden is nu al ijzersterk. Trouw schreef in 2015 hoe 8 procent van de orgaandonaties niet doorgaan, ook al zijn de organen van de overledene geschikt en staat de persoon met een 'ja' in het donorregister. Als de familie het niet wil, gaat het niet door.

Inmiddels ligt dit percentage op 10 procent. 

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden