De dodelijke logica van het ministerie van justitie

De auteur is wetenschappelijk onderzoeker vluchtelingenrecht aan de Katholieke Universiteit Nijmegen.

Maar, liet de regering daarop volgen, “op grond van het onderhavige voorstel zal dit aantal aanzienlijk kunnen verminderen”.

Dit zinnetje markeert in al zijn eenvoud een keerpunt in het Nederlandse vluchtelingenbeleid. Nog maar een jaar geleden vond Kosto dat de mensen met een ongegrond asielverzoek hard moesten worden aangepakt, omdat alleen zo het maatschappelijk draagvlak voor de opvang van 'echte vluchtelingen' in stand kon blijven. Nu de meeste asielzoekers in Nederland 'echte vluchtelingen' zijn, is het weer niet goed; ook zij moeten buiten de deur worden gehouden.

Nu klinkt het allemaal nog reuze redelijk. Nederland wil die 'echte vluchtelingen' terugsturen naar andere landen waar ze, op reis naar Nederland, doorheen zijn gekomen. En, zou je denken, het is misschien vervelend voor vluchtelingen, als ze terug moeten naar doorreislanden als Duitsland, of naar Hongarije of Kroatie, maar ze moeten niet zeuren. Ze worden ergens opgevangen, daar mogen ze blij mee zijn. Als de zaak zo lag, zou ik inderdaad niet erg van mijn stuk zijn. Maar de werkelijkheid is anders.

Bosniers zijn 'echte vluchtelingen' in optima forma, en het is de grootste groep asielzoekers in Nederland. Als Nederland de Bosnische vluchtelingen terugstuurt naar Duitsland, zal Duitsland vinden dat het te zwaar belast wordt. En wat ligt voor Duitsland dan meer voor de hand dan, net als Nederland, te zeggen: maar die mensen kunnen ook best in Oostenrijk worden opgevangen! Daar zijn ze doorheen gekomen, dus daarheen sturen we ze terug. Oostenrijk komt dan natuurlijk al gauw op het idee de mensen terug te sturen naar Slovenie, en Slovenie stuurt de Bosniers terug naar Kroatie. De hamvraag is dan wat Kroatie doet. We weten het antwoord al: Kroatie laat de Bosniers niet meer toe en stuurt Bosnische vluchtelingen aan de grens terug.

Zo is het namelijk al gegaan. Toen in de zomer van '92 duidelijk werd dat de oorlog in Bosnie niet snel weer over zou zijn, voerde Nederland (in Benelux-verband) als een van de eerste landen een visumplicht in voor Bosniers. Veel andere Europese landen deden dat toen ook, uit angst dat zij anders zouden worden opgescheept met de Bosnische vluchtelingen. De Bosniers konden aan het eind van die zomer nog wel Kroatie in reizen, maar konden dat land vervolgens niet meer uit. Kroatie had al honderdduizenden Bosnische vluchtelingen, en besloot dat het genoeg was. Het voerde ook een visumplicht voor Bosniers in. Het stuurde - en stuurt - Bosnische vluchtelingen aan de grens terug.

De aandrang om dat te doen wordt versterkt, als Nederland en de andere Europese landen ook nog eens iedereen gaan terugsturen naar doorreislanden. Zoals uiteengezet leidt dat ertoe dat de Bosniers uiteindelijk in Kroatie belanden. Kroatie zal dan zijn grenzen met Bosnie nog beter gaan bewaken, en mogelijk systematisch gaan doen wat het nu incidenteel al doet: vluchtelingen die al op Kroatisch grondgebied zijn, naar Bosnie verwijderen.

Lukt het nu geen enkele Bosnier meer om zijn land uit te komen? Gelukkig wel. Zoals J. Rietveld, projectleider voor de Joegoslavische vluchtelingen bij het ministerie van justitie, in Trouw van 4 december zei: “De laatste tijd zie je bij de Bosniers dat ze het land niet meer uit kunnen en dat ze in handen van mensensmokkelaars vallen. Vluchtelingen uit Sarajevo betalen bijna 6000 gulden aan smokkelaars en proberen zo, verstopt in auto's hierheen te vluchten.”

Het spreekt vanzelf dat het ministerie van justitie nu dan ook die mensensmokkelaars wil gaan aanpakken. Zo zet Justitie de puntjes op de i. Want laten we eens precies kijken. In Bosnie vecht inmiddels iedereen tegen iedereen. Alle partijen begaan misdaden tegen de menselijkheid, varierend van grootscheepse verkrachtingen en moorden tot het bombarderen van steden. Europa maakt daar geen einde aan, en Europa slaagt er amper in om een minimum aan humanitaire hulp ter plaatse te krijgen. Ik ga voorbij aan de vraag of dat een gebrek aan doorzettingsvermogen is of dat we niet anders kunnen. Het is een feit dat de ramp zich vrijwel ongehinderd voltrekt.

Dan zorgen we er eerst voor dat de Bosniers worden opgesloten in hun land - een land dat zo langzaamaan een groot concentratiekamp is. Natuurlijk glippen er nog altijd mensen door de mazen van ons net, maar alleen mensen die 6000 gulden kunnen betalen. Justitie wil nu ook nog deze 'mensensmokkel' gaan aanpakken, zodat niemand nog ontkomt.

Ik geef toe dat de gedachtengang klopt, het is logisch allemaal. Maar het is wel een dodelijke logica. We weten weliswaar niet hoeveel nullen er achter het dodencijfer van deze winter zullen staan. En we weten niet hoeveel van die nullen hadden kunnen ontkomen, als er geen visumplicht en geen terugstuurbeleid was geweest. Maar we weten nogal zeker dat het er veel zullen zijn.

Op zijn eentje

Moet Nederland dan helemaal op zijn eentje de visumplicht afschaffen? Moeten wij dan alle Bosniers op onze schouders nemen?

Laten we opmerken dat, toen het ging om het invoeren van de visumplicht, Nederland niet de minste behoefte bleek te hebben aan Europese coordinatie. Maar meer terzake: in Europees verband worden met groot enthousiasme maatregelen genomen die negatief zijn voor vluchtelingen. Dan moet het ook mogelijk zijn om in Europees verband een paar honderdduizend mensen voor de poorten van de hel weg te halen. Als Europa de visumverplichting afschaft en Bosniers niet gaat terugsturen naar doorreislanden, scheelt dat fors wat levens.

En hoor ik daar iets over maatschappelijk draagvlak? Dat is dan de spijker op de kop. Want is er een draagvlak voor om op het hek van het concentratiekamp nog een extra slot te zetten, en vervolgens via een live satelietverbinding de slachting te aanschouwen? Of besluiten we, dat het toch tenminste niet ons slot zal zijn dat hen binnen de hekken hield?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden